Şəxsiyyət psixologiyasının predmeti, vəzifələri və tədqiqat metodları.

1. Şəxsiyyət psixologiyasının predmeti və vəzifələri

Şəxsiyyət psixologiyasının predmeti — şəxsiyyətin psixoloji inkişaf qanunauyğunluqlarının öyrənilməsidir.

Şəxsiyyət psixologiyasının vəzifələri:

• Şəxsiyyətin ontogenezdə (fərdin həyatında mərhələli inkişafı) inkişafını araşdırmaq.
• Şəxsiyyətin mənlik şüuru, sosiallaşması (ictimai münasibətlərə daxil olması) və motivlərinin tədqiqi.
• Şəxsiyyətin formalaşma mexanizmlərini və məsələlərini aydınlaşdırmaq.

2. Şəxsiyyət probleminin müasir psixologiyada yeri

• Şəxsiyyət problemi psixologiyanın və elmin müxtəlif sahələrinin uzun müddət diqqət mərkəzində olan və aktuallığını qoruyan mürəkkəb bir problemdir.
• İnsanlar təkcə fiziki xüsusiyyətlərinə görə deyil, həm də psixoloji xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər.
• Şəxsiyyət — cəmiyyətlə əlaqədə olan, şüura və mənliyə malik, sosial fəaliyyət iştirakçısı olan, ictimai-tarixi dövrdə yaşayan və gerçəkliyi dərk edən konkret insandır.
• Şəxsiyyət, fərdin cəmiyyətlə eyniləşməsinə imkan verən davamlı fiziki və psixi xüsusiyyətlərin məcmusudur.

3. Şəxsiyyət, fərd və fərdiyyət anlayışları

• Fərd — özünəməxsus psixoloji xüsusiyyətləri olan, heç kəsə tam oxşamayan unikal varlıqdır.
• Şəxsiyyət — cəmiyyətlə əlaqədə olan, sosial münasibətlərdə iştirak edən, motivləri, adətləri və dəyərləri ilə fərqlənən varlıqdır.
• Fərdiyyət — insanın bütün fərdi xüsusiyyətlərinin (bioloji, somatik, temperament, psixoloji və s.) qarşılıqlı əlaqədə inteqrasiyasıdır; şəxsiyyət isə fərdi inteqrasiya orqanı kimi başa düşülür.

4. Şəxsiyyətin inkişafına biogenetik və sosiogenetik yanaşmalar

• Biogenetik cərəyan — uşağın inkişafını əsasən bioloji yetkinliklə, genetik faktorlarla izah edir (məsələn, E.Torndayk). Ətraf mühitin rolunu az qiymətləndirir.
• Sosiogenetik cərəyan — uşağın psixi inkişafını sosial mühitin təsiri və təlim-tərbiyə ilə əlaqələndirir (məsələn, Emil Dürkheym, Şarl Blondel). Bioloji əsasları kənara qoyur.
• Hər iki cərəyan birtərəflidir və uşağın psixi inkişafında həm bioloji, həm də sosial amillərin qarşılıqlı təsiri əsasdır.

5. Məşhur psixoloqların yanaşmaları

• Ziqmund Freyd — psixikanın inkişafını instinktiv, bioloji əsaslara bağlayır. Həvəs (driv) anlayışına önəm verir və onun erkən yaşlarda formalaşmasını vurğulayır.
• Emil Dürkheym — psixi inkişafı sosial assimilyasiya kimi, yəni başqalarının duyğu və ideyalarının mənimsənilməsi kimi dərk edir.
• Şarl Blondel — uşağın sosial inkişafını sosial münasibətlər sistemində tərbiyə və davranışların möhkəmlənməsi kimi izah edir.
• Vilyam Ştern — biogenetik və sosiogenetik yanaşmaların tək tərəfliliyini aradan qaldırmağa çalışıb, uşağın psixi inkişafında hər iki amilin qarşılıqlı təsirini önə çəkir.

6. Fərd və şəxsiyyətin təzahürünə misal: vəhşi uşaqlar

• Vəhşi uşaqlar (məsələn, Hindistanda tapılmış Kəmalə və Amalə) nümunəsi şəxsiyyətin formalaşmasında sosial mühitin və təlimin vacibliyini göstərir.
• Bu uşaqların sosial mühitdən uzaq olmaları onların şəxsiyyət kimi inkişaf etmələrinə mane olur.
• Bu səbəbdən şəxsiyyət yalnız bioloji xüsusiyyətlərin toplamı deyil, həm də sosial münasibətlər və mədəniyyətlə formalaşan kompleks bir sistemdir.

Ə d ə b i y y a t

1. Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya.2-ci nəşri – Bakı, 2002,
2. Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Sosial psixologiya. – Ba­­­kı, 2003,
3. Bayramov Ə.S. Şəxsiyyətin təşəkkülünün aktual psixoloji problemləri. Bakı, 1989.
4. Həmzəyev M.Ə. Pedaqoji psixologiya. – Bakı, 1991.
5. Əliyev R.İ. Şəxsiyyət və onun formalaşmasının etnopsixoloji əsasları. – Bakı, 2000.