Giriş
Uşaqların sosiallaşması – cəmiyyətə inteqrasiya olunmaları – çoxşaxəli və mürəkkəb bir prosesdir. Bu proses, uşaqların doğum anından etibarən, müxtəlif ictimai rolları mənimsəməsi ilə başlayır və zamanla inkişaf edir. Cəmiyyətin özü bənzərsiz bir rol repertuarına malikdir və uşaqlar bu rolları çox zaman yazılmamış qaydalar əsasında öyrənir. Sosial təcrübənin mənimsənilməsi sosializasiya proseslərinin əsas vektorunu təşkil edir.
Sosializasiya və Psixoloji Anlayışlar
Sosiologiyada sosializasiya anlayışı müxtəlif prizmalarla izah olunmuş, xüsusilə XX əsrin ortalarında onun sosial-psixoloji aspektləri diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. Neobiheviorizm və sosial interaksionizm kimi psixoloji cərəyanlar sosializasiyanın fərdi inkişafdakı yerini araşdırmışdır. Həyatın gündəlik təcrübələri – məsələn, uşaqları dənizdə qoruma ehtiyacı və ya hava proqnozlarını şərh etmək bacarığı – insanın hadisələri öncədən görmə, davranışa nəzarət etmə və dərk etmə qabiliyyəti ilə bağlı psixoloji suallar doğurur: İnsan necə olur ki, hadisələri qabaqcadan görə bilir və buna uyğun davranır?
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, hər bir insanın dünya və insan münasibətləri haqqında şəxsi təsəvvürləri olur və bu təsəvvürlər insanın davranış və qərarlarına təsir edir. Bu fərdi anlam sistemləri şəxsi konstruktlar adlanır.
Şəxsi Konstruktlar və C.Kellinin Nəzəriyyəsi
“Hər kəs öz arşını ilə ölçür” atalar sözü bu konsepti mükəmməl şəkildə əks etdirir. Burada “arşın” şəxsi ölçü, qiymətləndirmə vasitəsi kimi anlaşılır. Hər bir insan hadisələri və davranışları bu fərdi “arşın” vasitəsilə şərh edir.
Amerikalı psixoloq Corc Kelli bu ideyanı elmi müstəviyə gətirərək şəxsi konstruktlar nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. 1955-ci ildə çap olunan “Şəxsi Konstruktlar Psixologiyası” adlı əsərində Kelli, insanın yalnız xarici qıcıqlara reaksiya vermədiyini, eyni zamanda qavradığı informasiyanı şəxsi fərziyyələr vasitəsilə şərh etdiyini və beləliklə özünəməxsus bir nəzəri sistem yaratdığını bildirmişdir.
Kelliyə görə, hər bir insan özü üçün bir “alimdir”. O, təcrübə əsasında fərziyyələr yaradır, bu fərziyyələri yoxlayır və öz davranışını həmin sistem üzrə tənzimləyir. Bu konstruktlar vasitəsilə insan dünyanı qavrayır, hadisələri qiymətləndirir və proqnozlaşdırır.
Konstruktların Bipolyar Quruluşu və Koqnitiv Mürəkkəblik
Kelli şəxsi konstruktların bipolyar (ikiqütblü) olduğunu qeyd edir. Məsələn: “gözəl–eybəcər”, “xəsis–səxavətli”, “keçmiş–gələcək” və s. Bu cür konstruktlar insanın nəyi müsbət, nəyi isə mənfi dəyərləndirdiyini göstərən əsas vasitələrdir.
İnsanların konstrukt sistemləri koqnitiv mürəkkəblik səviyyəsinə görə fərqlənir. Sadə konstrukt sisteminə malik insanlar hadisələri tək aspektdən qiymətləndirərkən, mürəkkəb konstrukt sisteminə malik insanlar çoxsaylı və əlaqəli anlayışlarla vəziyyətləri daha dərindən təhlil edirlər. Belə fərdlər başqalarının davranışlarını daha dəqiq və differensial şəkildə qiymətləndirə bilirlər.
Repertuar Şəbəkə Metodu
Kelli, şəxsi konstruktları öyrənmək üçün repertuar şəbəkə metodunu işləyib hazırlamışdır. Burada “repertuar” – insanın həyatda yerinə yetirdiyi rolların məcmusu, “şəbəkə” isə bu rolların şəbəkə formalı blank vasitəsilə analiz olunmasını nəzərdə tutur. Bu metod, şəxsi konstruktları və fərdin sosial çevrəsini öyrənməkdə istifadə olunan mühüm diaqnostik alətdir.
Biheviorizmə Alternativ Bir Yanaşma
Kellinin bu nəzəriyyəsi biheviorizmin vasitəsizlik postulatını tənqid edir. Klassik biheviorizm S–R (stimulus–reaksiya) modeli üzərində qurulsa da, Kelli insanın davranışlarını S–K–R (stimulus–konstrukt–reaksiya) modeli ilə izah edir. Beləliklə, davranış yalnız birbaşa reaksiya kimi deyil, insanın daxili şərhləri və fərdi dəyərləndirmələri nəticəsində formalaşan nəticə kimi anlaşılır.
Nəticə
Uşaqların sosiallaşması onların şəxsi konstruktlar sisteminin formalaşması ilə paralel şəkildə inkişaf edir. Cəmiyyətin yazılmamış qaydalarını mənimsəyən uşaq, öz fərdi dünyagörüşünü quraraq hadisələri və insanları fərqli konstruktlarla qiymətləndirir. C.Kellinin konstruktlar nəzəriyyəsi, insan psixikasının yalnız davranış səviyyəsində deyil, anlam və şərh səviyyəsində də öyrənilməsinə imkan verir. Bu isə psixoloji tədqiqatlarda daha dərinə nüfuz etməyi və şəxsiyyətin dərkini asanlaşdırır.