1. Terbiyenin Psikolojik Mekanizmaları ve Amaçları

Terbiye Kavramının Anlamı

Eğitim psikolojisinde “terbiye” (eğitim/kişilik yetiştirme) kavramı tek bir anlamda yorumlanmamaktadır.
Bu kavram:
1. Geniş anlamda → toplumun bireyin kişiliği üzerindeki genel etkisi,
2. Dar anlamda → öğretmen ve eğitimcilerin öğretim sürecinde öğrenciyi yetiştirmek amacıyla özel olarak düzenlenmiş planlı eğitimsel etkinlikleri şeklinde kullanılır.

Terbiyenin Psikolojik Mekanizması

Psikolojik açıdan terbiye, içselleştirme (interiorizasyon / internalizasyon) sürecidir.
Yani:
Bireyle etkileşim içinde olan ve onu etkileyen dış bilgi, deneyim ve sosyal tecrübelerin öğrencinin davranışlarında ve zihinsel süreçlerinde iç plana geçmesi ve bir değer sistemi haline dönüşmesidir.
Terbiye, sosyal-tarihsel bir olgudur; toplumun tarihsel gelişim özelliklerini bünyesinde barındırır.
Psikologlara göre terbiye:
Bireyde (özellikle öğrencide) belirli motiv, ilgi, ideal, dünya görüşü ve yönelim oluşturmak amacıyla davranışlara planlı ve hedefe yönelik psikolojik etkide bulunmaktır.

Terbiye Sürecinin Özellikleri

Terbiye süreci, çocuğun kişiliğini çağdaş kültürel normlara göre geliştirmek ve toplumsal hayata uyumunu sağlamak için öğretmen ve eğitimcilerin profesyonelce yürüttükleri amaçlı, planlı ve tutarlı bir gelişim destek sürecidir.
K. D. Ushinsky’nin ifadesine göre:
“Terbiye edebilmek için, önce kişinin kendisinin terbiye görmüş olması gerekir.”

Terbiyeyle İlgili Temel Hayat Rolleri

S. V. Sarıçev ve İ. N. Loginov’a göre, öğrencinin sağlıklı gelişimi için terbiye sürecinin etkisi şu 3 temel rolün öğrencide doğru algılanmasına bağlıdır:

Bir vatandaş olarak gelişmek
Değerli bir aile üyesi olarak olgunlaşmak
Bağımsız bir kişilik olarak gelişmek

Bu üç rol öğrenci tarafından uygun biçimde kavranıyorsa, terbiye süreci başarıyla işliyor demektir.

Terbiyenin Kalite Göstergeleri

Terbiyenin etkinliği ayrıca şu gelişim alanlarına da bağlıdır:

Değerler ve ahlaki tutumlar
Aile ve sosyal ilişkiler
İletişim kültürü
Öz-yönetim kapasitesi
Zihinsel, etik, estetik, ekonomik, ekolojik ve fiziksel gelişim
Emek ve sorumluluk bilinci

Terbiye Sürecinin Aşamaları

Terbiye, pedagojik durumlara psikolojik aracılık eden bir süreç olarak şu aşamalarla gerçekleşir:

Eğitsel durumun (pedagojik sitüasyon) analizi
Terbiye hedefinin belirlenmesi
Planlama ve tasarlama (yöntem ve form seçimi)
Öğretmen-öğrenci etkileşiminin organize edilmesi
Sonuçların izlenmesi ve değerlendirilmesi

Terbiye Sürecinin Temel Fonksiyonları

Pedagojik kaynaklara göre, terbiye sürecinin fonksiyonları şunlardır:

Eğitimcilerin ve öğrencilerin fiziksel ve psikolojik sağlığını korumak
Öğrencinin etkinliklerini kapsamlı biçimde organize etmek
Sosyal iletişimi, sosyalleşme ve değerler eğitimi için bir araç olarak kullanmak
Bireyde ahlaki, iradi, estetik ve psikofizyolojik gelişimi desteklemek
Sapma (deviant) davranışlara yönelik önleyici ve düzeltici çalışmalar yürütmek

Terbiyenin Amaçları

Terbiye sürecinin amaçları sınıflandırılır:

Temel Amaç:
Bireyin, toplum ve yaşam için gerekli temel kişisel özelliklere sahip olmasını sağlayarak onu geliştirmek ve olgun bir kişilik olarak yetiştirmektir.
Genel Amaç:
Öğrenciyi içsel olarak zengin, özgür, bağımsız, sorumluluk sahibi ve kendi yaşamının stratejisti olabilecek bir kişilik olarak yetiştirmektir.
Özel Amaç:
Öğrenciyi çağın gerekliliklerini karşılayan, başarıya yönelen, girişimci ve yenilikçi düşünme kapasitesine sahip bireyler olarak yetiştirmektir.

Terbiyenin Görevleri (Eğitimsel Hedefler)

Tüm tarihsel dönemlerde şu evrensel ve etiksel değerler terbiyenin en önemli görevleri olmuştur:

İyilik
Doğruluk
Dürüstlük
Hümanizm
Ciddilik ve sorumluluk

G. M. Hocaspirova’ya Göre Terbiyenin Temel Görevleri

Gençlerde felsefi dünya görüşü geliştirmek ve yaşamın anlamını bulmalarında rehberlik etmek
Öğrencinin yaratıcılık ve doğal yetenek potansiyasını açığa çıkaracak anlamlı etkinliğini sağlamak
Genel davranış kültürü ve ahlaki deneyim oluşturmak
Benlik bilinci, öz-değer ve onur duygusu geliştirmek
Öğrencide kendi yaşamını değerli algılama, öz-anlama, öz-belirleme ve öz-yönetim becerileri oluşturmak
Vatandaşlık bilinci ve sorumluluğunu geliştirmek
Zihinsel eğitim: bilgi, beceri, alışkanlık, yaratıcı düşünme ve sürekli öğrenme ihtiyacını geliştirmek
Ekolojik bilinci aşılamak
Duygusal ve sosyal ilişkilerde iletişim kültürü ve empatiyi geliştirmek
Estetik eğitimi ve insani değerlere katılımı sağlamak
Fiziksel eğitim ve sağlıklı yaşam tarzını geliştirmek
Aile yaşamına, günlük hayata ve cinsel gelişime hazırlığı sağlamak
Emek bilinci, emek kültürü ve profesyonel hayata hazırlığı güçlendirmek

2. Terbiyesel Etki Yöntemleri

Terbiyesel etki ve karşılıklı etki yöntemlerine geçmeden önce, bu alanda sık kullanılan temel kavramların açıklanması önemlidir:

Terbiyesel Etki: Eğitimcinin çocuğun davranışını yönlendirmek amacıyla kullandığı ödüllendirme ve cezalandırma gibi yöntemleri ifade eder.
Terbiyesel Nüfuz (Etkililik/Sonuç): Terbiyesel etkinlik sonucunda çocukta kalıcı bir davranış ve bilinç değişikliği oluşmasıdır. Bu aşamada çocuk yalnızca söyleneni yapmakla kalmaz; aynı zamanda bir davranışın neden yanlış olduğunu ve yapılmaması gerektiğini de anlar.
Terbiyesel Karşılıklı Etki: Yetişkin ve çocuğun ortak etkinlik ve iletişimi sonucunda karşılıklı anlayış, yardım ve değişimin ortaya çıkmasıdır.

Psikolojik Etki Teknikleri

Psikologlara göre, kişiliğe etki yöntemleri; eğitici tarafından uygulanan ve çocuğun davranışlarını değiştirmeye yönelik tüm öğrenme biçimlerini kapsar. Bu teknikler şunlardır:

İkna (inandırma)
Telkin (təlqin)
Duyguların bulaşması / Sirayet
Sosyal yönelimlerin değiştirilmesi

Terbiyesel Etkinin İki Temel Türü

Doğrudan Etki: İki taraf arasında yüz yüze iletişim sırasında gerçekleşen, hissedilen ve anlık olan etkidir.
Dolaylı (Dolayımlı) Etki: Eğitimci ve çocuk arasında doğrudan iletişim olmadan, dış araçlarla gerçekleşen etkidir (kitap okuma, film izleme, tiyatro, çevre vb.).

Doğrudan etki sağlamak için en çok taklit ve telkin gibi öğrenme yöntemleri kullanılır. Çocuğun gelişiminin erken dönemlerinde genellikle tek ve en uygun yöntem seçilerek uygulanır.

Terbiyesel Etkinin Başlıca Psikolojik Metotları

Eğitim ve psikoloji literatüründe, terbiyesel etkinin 3 ana metodu öne çıkar:

İkna (İnandırma) Yöntemi
Alıştırma / Egzersiz (Məşq) Yöntemi
Değerlendirme (Qiymətləndirmə) Yöntemi

1. İkna Yöntemi

Bu yöntem çocuğun bilişsel alanına etki eder ve şunları içerir:

Öğretmenin açıklamaları ve görüşleri
Mantıklı argümanlar sunma
Toplumsal kurallar ve kültürel değerler hakkında bilgilendirme
Davranışların gizli ve içsel anlamını yorumlama
Çocukla diyalog kurma
Tartışma, münazara ve öğretici sohbetler
Yaşama dair öneri, tavsiye ve rehberlik

2. Alıştırma / Uygulama (Egzersiz) Yöntemi

Bu yöntem, çocuğun pratik davranış becerileri kazanmasını amaçlar. İç ve dış davranış uyumunun birlikte gelişmesine dayanır. Uygulama biçimleri şunlardır:

Öğretmen rol model olur
Çocuktan bir davranışı yapmasını isteme
Görev ve etkinliğin niteliğini değiştirerek tekrar ettirme
Ortak etkinliklere yönelik yönlendirmeler
Davranış becerileri için özel eğitim ve öğrenme oyunları
Kültürel ve psikolojik kurallara dayalı eğitsel oyunlar
Gerektiğinde hakarete veya kişiliğe zarar veren durumlarda sınırlı şekilde “emir” yöntemi kullanılabilir.

3. Eğitimsel Değerlendirme Yöntemi

İki türü vardır:

Açık Değerlendirme
Kapalı (Gizli) Değerlendirme

Gizli değerlendirme daha etkilidir; çünkü çocuğun öznel özgürlüğünü ve içsel sorumluluğunu geliştirir.

Değerlendirme sürecinde:

Ödüller söz (verbal) ve mimik–jestlere dayalı övgü şeklinde verilir.
Ceza da aynı yöntemlerle uygulanır; ancak değerlendirme olumsuz mesaj içerecek şekilde değiştirilir.

Gizli değerlendirmenin modern eğitim pratiğindeki görünümleri:

Kendine mesaj: Çocuğun yaşanan olay karşısındaki duygularının ifade edilmesinin sağlanması
Başkalarına mesaj: Çocuğun davranışları hakkında dolaylı geri bildirim
Öz değerlendirmeyi çocuğa bırakma
Değerlendirme sırasında stratejik geri çekilme

Terbiyesel Karşılıklı Etkileşim Türleri

Bilinçli Etkileşim: Eğitimci amacını açıkça belirler; çocuk da bunu bilir ve kabul eder.
Bilinç dışı Etkileşim: Eğitimci farkında olmadan bir tutum oluşturur; çocuk da aynı tutuma karşılık verir.

Bilinçli etkileşim kontrol edildiğinde sonuçları daha görünür olur; fakat yaşa bağlı sınırlılıklar gösterebilir. Bilinç dışı süreçleri değerlendirmek güçtür; çünkü değişim önce çocuğun iç dünyasında başlar ve sonra davranışa yansır.

Bilişsel Terbiyesel Etkinin Önemi

Günümüzde bilişsel (kognitif) etki temel kabul edilir. Çünkü:

Bilgi yalnızca kişiliği değil, davranışı da belirler, yönlendirir ve şekillendirir.

Çocuk önce davranışı uygular, sonra onun doğruluğunu içselleştirir. Bu yüzden terbiyesel değişim:

Önce çocuğun iç dünyasında
Daha sonra davranışında gerçekleşir.

Güncel Yaklaşım: Kişilik Odaklı Terbiye

Eğitim süreçleri kompleks ve kişiliği her yönüyle içeren bir şekilde uygulanırsa daha etkili olur. Son yıllarda gelişen metotlardan biri de:

Sosyal–Psikolojik Eğitim (Sosyal Psikolojik Treninq)

Amacı:

Kişinin hayat problemleriyle baş etmeyi öğrenmesi,
İş ve özel yaşam sorunlarını çözme becerisi kazanması,

3. Terbiyenin Başlıca Sosyal Kurumları

Terbiye kurumları, bireyin kişilik gelişimine eğitsel ve planlı etki sağlamak amacıyla oluşturulmuş toplumsal yapılardır. Bu kurumlar şunlardır:

Aile
Okul
Kitle iletişim araçları (medya)
Akran grupları
Gençlik ve sosyal organizasyonlar
Resmî ve gayriresmî topluluklar

Aile – Terbiyenin En Temel Kurumu

Aile, eğitimin ilk ve en güçlü sosyal kurumudur. Çünkü çocuk:

Hayatının kritik gelişim dönemlerini ailede geçirir,
İlk davranış modelleri, motivasyonlar ve değerler ailede şekillenir,
Ailenin etkisi, diğer kurumların etkisinden daha belirleyicidir.

Psikologlara göre:

Kişilik esas olarak ailede oluşur; okul ise bu gelişimi kısmen destekler. Bu nedenle aile eğitimi en önemli eğitim alanıdır.

Baumrind’e Göre Aile Terbiye Stilleri

1960’lı yıllarda Diana Baumrind, duyarlılık (şefkat/emosyonel kabul) ve ebeveyn kontrolü temelinde 4 ana terbiye stilini tanımlamıştır:

Otoritatif (Demokratik / Yetkin) Stil
- Yüksek duygusal kabul + yüksek kontrol
- İletişim demokratik ve saygı temellidir
- Kurallar esnek ve gelişime göre güncellenebilir
- Çocuğun artan yeterliliklerine göre ihtiyaçlar ve beklentiler düzenlenir
Otoriter Stil
- Düşük duygusal kabul + yüksek kontrol
- İletişim emir, katı kurallar ve değişmez disiplin odaklıdır
- Çocuğun duyguları ve fikirleri ikinci planda kalır
Liberal (Müsamahakâr / İzin Verici) Stil
- Yüksek duygusal kabul + düşük kontrol
- Kurallar yok denecek kadar azdır
- Disiplin ve denetim zayıf uygulanır
İlgisiz (İndifferent / Kayıtsız) Stil
- Düşük duygusal kabul + düşük kontrol
- Ebeveynle ilişki mesafeli ve soğuktur
- Çocuğun gereksinimleri yeterince karşılanmaz

Harmonik ve Disharmonik Aile Terbiyesi

1. Harmonik (Sağlıklı) Aile Terbiyesi

Bu terbiye tipi şunlarla karakterizedir:

Sevgi ve duygusal destek
Empati ve anlayış
Aile içinde tutarlı değer birliği
Çocuğun gelişim yolunu özgürce seçmesine izin verilmesi
Sınırlar içinde her bireyin haklarının korunması
Yaşa uygun, planlı ve dengeli kural değişimi

2. Disharmonik (Sorunlu) Aile Terbiyesi