Giriş
Şəxsiyyət və onun psixologiyası insan təbiətinin ən mürəkkəb və maraqlı sahələrindən biridir. Tarixi baxımdan bu sahəyə dair ilk baxışlar qədim dövrlərin filosofları tərəfindən irəli sürülsə də, şəxsiyyətin psixoloji tədqiqinə eksperimental yanaşma XX əsrin əvvəllərində formalaşmışdır. A.F.Lazurski, Q.Olport və R.Kettelin aparıcı araşdırmaları şəxsiyyət psixologiyasının elmi əsaslarını qoymuşdur. Bu sahədə aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar fərqli nəzəriyyələrin və yanaşmaların formalaşmasına səbəb olmuşdur. Mövcud nəzəriyyələri ümumi qruplara ayırmaq olar: klassik, klinik, eksperimental, koqnitiv, biheviorist və humanist nəzəriyyələr.
Klassik Nəzəriyyələr
Klassik yanaşmaların əsasını Z.Freyd, K.Yunq və A.Adlerin nəzəri sistemləri təşkil edir.
Ziqmund Freyd (1856–1939), psixoanalitik nəzəriyyənin banisi olaraq, şəxsiyyətin əsasını şüursuz instinktlərdə görmüşdür. O, şəxsiyyətin strukturunu üç əsas komponentə ayırmışdır: id (O) – şüursuz təhrikedici qüvvələr, ego (mən) – real dünyaya uyğunlaşan hissə, super-ego (yüksək mən) – mənəvi və etik dəyərləri təmsil edən qurum.
Karl Yunq (1875–1961) şəxsiyyəti dörd əsas element əsasında izah etmişdir: şüur, şəxsi şüursuzluq, kollektiv şüursuzluq və arxetiplər. Yunq həmçinin ekstroversiya və introversiya anlayışlarını irəli sürərək insan tipologiyasının əsaslarını qoymuşdur.
Alfred Adler (1870–1937) isə fərdi psixologiya nəzəriyyəsində şəxsiyyətin inkişafında «birlik hissini» əsas qəbul etmişdir. O, insanın sosial aləmlə qarşılıqlı əlaqəsinin onun formalaşmasında həlledici rol oynadığını vurğulamışdır.
Klinik Nəzəriyyələr
Bu yanaşmalar şəxsiyyətin psixopatoloji aspektlərini və onun inkişafında nevrotik faktorların təsirini izah etməyə çalışır.
Karin Xorni (1885–1952) nevrozların formalaşmasında uşaqlıq dövründəki narahatlıq hisslərinin təsirini önə çəkmişdir. Onun fikrincə, bu narahatlıq hissi sonradan şəxsiyyətin daxili strukturlarına çevrilir.
Erik Fromm (1900–1980) azadlığın insanda həm inkişaf, həm də qorxu doğurduğunu iddia etmişdir. O, insanın azadlıqdan qaçaraq müəyyən müdafiə mexanizmlərinə – mazoxizm, sadizm, konformizm və tənhalıq kimi tiplərə yönəldiyini irəli sürmüşdür.
Q.S. Salliven (1892–1949) isə şəxsiyyəti yalnız fərdi yox, sosial münasibətlər çərçivəsində izah etmişdir. Onun fikrincə, şəxsiyyətin inkişafı başqaları ilə qarşılıqlı münasibətlərdə formalaşır.
Erik Erikson (1902–1994) isə Freydin ardıcılı olaraq, ego-psixologiyası çərçivəsində insanın inkişafını mərhələlər üzrə izah etmişdir.
Eksperimental Nəzəriyyələr
Bu yanaşma şəxsiyyəti empirik tədqiqatlar və müşahidələr yolu ilə öyrənməyə əsaslanır.
Qordon Olport (1897–1967) şəxsiyyəti sosial qarşılıqlı əlaqələr sistemində dəyərləndirmiş və onun dinamik təbiətini vurğulamışdır. Olporta görə, şəxsiyyət “açıq sistemdir” və digər insanlarla qarşılıqlı münasibətdə formalaşır.
A.Kelli (1905–1966) isə şəxsiyyətin konstruktiv təbiətini vurğulayaraq fərdin gələcək hadisələri necə proqnozlaşdırdığına əsaslanan struktur formalaşma modeli təklif etmişdir.
Koqnitiv Nəzəriyyələr
Leon Festinqer tərəfindən irəli sürülən koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi şəxsiyyətin daxili ziddiyyətlər qarşısında necə reaksiya verdiyini izah edir. Fərd öz fikirləri və davranışları arasında uyğunsuzluq hiss etdikdə, bu vəziyyətdən çıxmaq üçün psixoloji mexanizmlər işə salır.
Biheviorist Nəzəriyyələr
Biheviorist yanaşmalarda şəxsiyyət, əsasən, müşahidə edilən davranışlar və onların mükafatlandırılması ilə izah olunur.
B.F. Skinner (1904–1990) davranışın öyrənilməsində mükafat və cəzanın əsas rolunu vurğulamış və psixologiyanı yalnız müşahidə edilə bilən davranışlar səviyyəsində analiz etməyə çalışmışdır.
A.Bandura və D.Dollard isə sosial təlim nəzəriyyəsində şəxsiyyətin modelləşmə və müşahidə yolu ilə öyrənildiyini göstərmişdir.
Humanist Nəzəriyyələr
Humanist yanaşmalar şəxsiyyəti daha çox pozitiv potensiallar, özünü reallaşdırma və mənəvi inkişaf çərçivəsində dəyərləndirir. Bu sahənin əsas nümayəndələri K.Rocers və A.Maslou olmuşdur. Onlar insanın yaradıcı potensialına və daxili motivasiyasına önəm vermiş, şəxsiyyətin inkişafının əsas məqsədinin özünü reallaşdırma olduğunu vurğulamışlar.
Nəticə
Şəxsiyyət psixologiyası çoxşaxəli və mürəkkəb bir sahə olaraq, insan davranışını və daxili dünyasını anlamaqda əsaslı nəzəri təməl yaradır. Müxtəlif nəzəri yanaşmalar şəxsiyyətin fərqli aspektlərini izah etməyə çalışmış və bu sahənin zənginliyinə töhfə vermişdir. Hər bir nəzəriyyə şəxsiyyətin müxtəlif cəhətlərini əhatə etsə də, onların bir-birini tamamladığını və müasir psixologiyada inteqrativ yanaşmaların vacibliyini göstərmək olar.
Ədəbiyyat
- Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya.2-ci nəşri – Bakı, 2002,
- Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Sosial psixologiya. – Bakı, 2003,
- Bayramov Ə.S. Şəxsiyyətin təşəkkülünün aktual psixoloji problemləri. Bakı, 1989.
- Həmzəyev M.Ə. Pedaqoji psixologiya. – Bakı, 1991.
- Əliyev R.İ. Şəxsiyyət və onun formalaşmasının etnopsixoloji əsasları. Bakı, 2000.