PEDAGOJİK PSİKOLOJİNİN KONUSU , GÖREVLERİ, ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ VE DİĞER BİLİMLERLE İLİŞKİSİ

1. Pedagojik Psikolojinin Konusu (Predmeti)

• Pedagojik psikoloji, öğretim ve eğitim süreçlerinin etkisi sonucunda kişilikte meydana gelen psikolojik değişimlerin mekanizmalarını, yasalarını, içeriğini ve özgün özelliklerini inceleyen bir bilim dalıdır.
• Bu alanın nesnesi (objesi) insandır, ancak konusu (predmeti) insanın öğretim sürecinde yaşadığı zihinsel ve kişilik gelişimi ile ilgili değişimlerin psikolojik mekanizmalarıdır.
• Pedagojik psikoloji; pedagoji, genel psikoloji ve gelişim (yaş) psikolojisi ile bağlantılıdır ancak onlardan araştırma konusuna göre ayrılır: Alanİnceleme OdaklarıPedagojiÖğretim ve eğitimin özünü, ilkelerini, yöntemlerini, biçimlerini, teknolojik ve teorik temellerini, içerik ve metodların geliştirilme yollarını belirler.Genel PsikolojiZihinsel süreçleri, gelişimin temel mekanizmalarını, bireysel farklılıkları inceleyerek eğitim için temel (baza) bilgileri sağlar.Pedagojik PsikolojiÖğretimi; sosyal-kültürel deneyimin aktarılması ve kazanılması için organize edilmiş özel bir etkinlik türü, sosyalizasyon ve gelişim için ise karmaşık bir ortam olarak ele alır.

Pedagojik Psikolojinin Konusuna İlişkin Temel Yaklaşımlar

1. Psikoloji ve pedagoji arasında sınır (geçiş) alanında bulunan ortak bir bilim olarak, öğretim, eğitim ve gelişim arasındaki karşılıklı ilişkilerin yasalarını inceler (B. G. Ananyev).
2. Konusunu; öğrencinin yaş ve bireysel özelliklerini, gelişim koşullarını yansıtan ve kişilik gelişimine etkili biçimde yön veren öğretim süreci oluşturur (N. F. Talızina).
3. Bilgilerin, becerilerin ve alışkanlıkların kazanılmasının mekanizmalarını, yaratıcı ve bağımsız düşüncenin gelişme yasalarını, öğretim ve eğitim sonucunda psişede meydana gelen değişimleri araştırır (V. A. Krutetski).
4. Sosyal-kültürel deneyimin kazanılmasına dair olgular, mekanizmalar ve yasalar bu alanın konusunu teşkil eder. Aynı zamanda pedagojik psikoloji, eğitim sürecinde öğretmen tarafından düzenlenen ve yönetilen öğrenme etkinliğinin öznesi olan öğrencinin entelektüel ve kişilik gelişimindeki değişimleri inceler (İ. A. Zimnyaya).
5. Pedagojik psikolojinin konusunu, insanın öğretim ve eğitiminin psikolojik yasalarının incelenmesi oluşturur (M. E. Hemzeyev).

Konunun (Predmetin) Modern ve Genelleştirilmiş Tanımı

Pedagojik psikolojinin konusunu, eğitim süjelerinin etkileşimi koşullarında, sosyal-kültürel deneyimin kazanılması ve yeni nesle aktarılmasının psikolojik mekanizmaları, yasaları ve özgün özellikleri oluşturmaktadır.

Pedagojik Psikolojinin Konusunun İki Temel Boyutu

a) Öğretim etkinliği – sosyal-kültürel deneyimin özel bir kazanılma biçimidir.
b) Bu etkinlik sürecinde öğrencilerde entelektüel, kişilik ve zihinsel süreçlerde niteliksel değişimler meydana gelir.

2. Pedagojik Psikolojinin Teorik ve Pratik Görevleri

I. Teorik Görevler

1. Öğretim ve eğitimin psikolojik içeriğini açıklamak.
2. Geliştirici öğretimin mekanizmalarını ve yasalarını belirlemek.
3. Öğretici ve eğitici teknolojilerin psikolojik temellerini ayırt etmek.
4. Pedagojik iş birliği ve iletişimin psikolojik olarak temellendirilmiş mekanizmalarını geliştirmek.

II. Pratik Görevler

1. Öğretmenin eğitim sürecini psikolojik temeller üzerine kurmasında destek sağlamak.
2. Okullarda yaratıcı ve gelişimi destekleyen bir ortamın oluşturulmasına yardımcı olmak.
3. İlerici öğretim teknolojilerinin, aktif öğrenme yöntemlerinin, bireysel ve farklılaştırılmış (diferensiyel) yaklaşım ilkeleri doğrultusunda uygulanmasını teşvik etmek.
4. Öğretmenin pedagojik faaliyetlerde profesyonel ve kişisel niteliklerini geliştirmesine yardımcı olmak ve bunun için uygun koşullar yaratmak.

3. Pedagojik Psikolojinin Yapısı (Strüktürü)

Başlıca Yapısal Yaklaşımlar

Zamanla Ayrışarak Oluşan (Diferensiyel) Yeni Alanlar

• Okul öncesi öğretim ve eğitim psikolojisi
• Okul çağı döneminde öğretim ve eğitim psikolojisi
• Orta mesleki eğitim psikolojisi
• Yükseköğretim (üniversite) psikolojisi

4. Pedagojik Psikolojide Teorik Araştırmaların Temel Yönleri

• Öğretimin yönetilmesi ve planlanması
• Öğretim sürecinin bilimsel-psikolojik analizi
• Eğitimin insancıl ve demokratik biçimde düzenlenmesi
• Öğrenme motivasyonu
• Eğitim süjelerinin kişilik özelliklerinin geliştirilmesi
• Eğitim ve öğretimin etkisiyle zihinsel süreçlerde meydana gelen değişimler

3. Pedagojik Psikolojinin Araştırma Yöntemleri

• Her bilim dalının bağımsız bir alan olarak kabul edilebilmesi için, kendine özgü araştırma yöntemlerine sahip olması gerekir.
• Yöntem (metot) kelimesi Yunancada metodos (yol, izleme yolu, yön, gidiş) anlamına gelir ve olaylar arasındaki ilişkilerde sebep–sonuç bağlantılarını ortaya çıkarmaya imkân verir.
• Psikoloji literatüründe yöntem; psikolojik gerçekliği anlamanın araç ve teknikleri olarak tanımlanır.

Pedagojik Psikoloji Araştırma Yöntemlerinin Taşıması Gereken Temel Özellikler

1. Geçerlik (validlik): Yöntem, araştırmanın amacı ve görevleriyle uyumlu olmalı, incelenmek istenen özelliği ölçme ve belirleme imkânı sunmalıdır.
2. Nesnellik (objektiflik): Psikolojik olayların hem içsel hem de dışsal davranış göstergelerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
3. Güvenirlik: Bir araştırma prosedürü farklı koşullarda tekrar edildiğinde aynı sonucu veriyorsa, bu yöntemin güvenilir olduğu kabul edilir.

L. A. Grigoryeviç’e Göre Pedagojik Psikolojide Yöntemlerin Sınıflandırılması

Araştırma yöntemleri dört ilkeye göre sınıflandırılır:

1. Bilimsel bilginin (idrakin) düzeyine göre
2. Araştırmanın amacı ve sürecine (sırasına) göre
3. Araştırma nesnesiyle yapılan işlemlere göre
4. İncelenen nesnenin özelliklerine göre

1. Bilimsel Bilgi Düzeyine Göre

a) Teorik Yöntemler:

• Sorunun ortaya konması, hipotezin oluşturulması ve mevcut literatürün analizi için kullanılır.
• Psikolojik ve pedagojik kaynakların analizi sayesinde güncel ve çözüm bekleyen problemler tespit edilir.

b) Ampirik Yöntemler:

• Gözlem, görüşme, mülakat, deney, test uygulamaları gibi veri toplamaya dayalı yöntemleri kapsar.

2. Amaç ve Süreç Sırasına Göre

1. Mevcut Durumu Belirleme Yöntemi (Doğrulayıcı / Tanımlayıcı):

• Nesnenin ya da sürecin başlangıçtaki veya güncel durumunu belirlemeye yöneliktir.
• Araştırmacı burada tanı koyucu (diagnostik) ve doğrulayıcı amaç güder.

2. Uzunlamasına Araştırma (Longitudinal / Boylamsal) Yöntemi:

• Bir sürecin veya psikolojik özelliğin zaman içindeki gelişim ve dinamiklerini takip eder.
• Pedagojik gruplar bu yöntemle eğitsel gelişim süreçlerini analiz edebilirler.

3. Nesneyle Yapılan İşlemlere Göre

Bu kategori üçe ayrılır:

1. Bilgiyi (olguyu) inceleme yöntemleri
2. Elde edilen sonuçları işleme yöntemleri
3. Sonuçları sunma ve raporlama (prezentasyon) yöntemleri

4. İncelenen Nesnenin Özelliklerine Göre

a) Birey veya grup inceleme yöntemleri:

• İnsanların zihinsel süreçleri, kişilik özellikleri, ruhsal durumları ve eğitim faaliyetleri gözlemlenir.
• Bu gruba; gözlem, görüşme, mülakat ve testler dahildir.

b) Faaliyet (ürün) inceleme yöntemi:

• Öğrencinin öğrenme sürecinde ortaya çıkardığı ürünlerin (yazı, proje, ödev vb.) analizi yapılır.

c) Ayrı göstergeleri inceleme yöntemi:

• Davranışsal göstergeleri, öğrenme ortamını veya bağımsız–bağımlı değişkenleri değerlendirmeye odaklanır.

Pedagojik–Psikolojik Araştırmanın Uygulama Aşamaları

Araştırmalar genellikle dört temel aşamada yürütülür:

1. Hipotez Geliştirme:
   • Belirli bir birey veya gruptaki psikolojik problemi açıklamak için hipotez oluşturulur.
   • Hipotez, gerçek ampirik verilere dayanmalıdır.
2. Hipotezin Test Edilmesi:
   • Hipotez deneysel prosedürlerle veya ampirik yöntemlerle doğrulanır.
   • Bu aşamada uygulama, teoriden daha ön plandadır.
3. Sonuçların Analizi:
   • Toplanan veriler nicel (sayısal) ve nitel (içeriksel) olarak değerlendirilir.
4. Yorumlama (İnterpretasyon):
   • Elde edilen bulgular psikolojik teorilere dayanarak açıklanır ve hipotezin doğruluğu test edilir.

O. D. Pirov’a Göre Psikoloji Yöntemlerinin En Kapsamlı Sınıflandırması

1. Gözlem
2. Deney
3. Modelleme
4. Psikolojik karakteristikler
5. Yardımcı metodolojik yaklaşımlar

Bazı Rus bilim insanları (B. G. Ananyev ve diğerleri) bu sınıflandırmayı eleştirmiş olsa da, Pirov’un yaklaşımı psikoloji yöntemlerinin sistematik açıklamasında önemli bir referans olarak kabul edilir.

Pedagojik Psikolojide En Çok Kullanılan Temel Yöntemler

1. Psikopedagojik Gözlem

Kullanım koşulları:

1. Amaçlı ve hedefe yönelik olmalı
2. Doğal süreci bozmamalı
3. Planlı ve sistematik yürütülmeli
4. Araştırmacının kişisel (öznel) görüşünü yansıtmamalı
5. Sonuçlar güvenilir olmalı

Gözlem türleri:

• Episodik (duruma göre) gözlem
• Sistematik (uzun süreli – longitudinal) gözlem

2. Deney (Eksperiment)

• Gözleme göre daha kısa sürede sonuç verir.
• Olaylar yapay olarak tasarlanıp oluşturulur.
• Unsurları: Deneyci, deney ortamı, deney faktörü, deney nesnesi (birey veya grup).
• İki türü:
  • Doğal deney (ilk kez 1910’da A. F. Lazurski tarafından uygulanmıştır)
  • Laboratuvar deneyi

Pedagojik psikolojide ayrıca:

• Belirleyici deney: Öğrencinin psikolojik süreç, beceri, yetenek ve ilişkilerdeki gelişim düzeyini ölçer.
• Öğretici deney: Belirli bir psikolojik özelliği veya davranışı geliştirme ve oluşturma amacını taşır. Bu iki deney türü birbirini tamamlar ve sırasıyla kullanılabilir.

3. Psikodiyagnostik Yöntemler

Bunlar:

• Sosyometri: (İlk kez Amerikalı bilim insanı C. Moreno tarafından kullanılmıştır, kişiler arası ilişkileri ölçer.)
• Anket
• Testler
• Faaliyet ürünlerinin analizi
• Biyografik yöntem
• Mülakat (interview) vb.

4. Pedagojik Psikolojinin Diğer Bilimlerle İlişkisi

• Pedagojik psikoloji, her bilim dalı gibi bağımsızlığını korumakla birlikte, birçok farklı bilimle yakın ve karşılıklı bir ilişki içerisindedir.
• Bu ilişkiler, özellikle pedagojik psikolojinin araştırma nesnesi olan genç nesli farklı açılardan inceleyen bilimlerle bağlantılıdır. Bu bilimler arasında:
  • Genel psikoloji
  • Gelişim (yaş) psikolojisi
  • Fizyoloji ve yaş fizyolojisi
  • Pedagoji
  • Özel öğretim/alan metodolojileri yer alır.
• Pedagojik psikolojideki bazı araştırmalar, bu bilimlerin uzmanlarıyla ortak yürütülür ve onların elde ettiği bilimsel bulgular aktif şekilde kullanılır.

Genel Psikoloji ile İlişkisi

• Pedagojik psikoloji, psikolojinin bir alt dalı olduğundan dolayı, genel psikolojinin ortaya koyduğu temel ilke ve yasalara dayanır.
• Araştırma ilkelerini ve temel yöntemlerini genel psikolojiden alır.
• Genel psikoloji, birçok bilim dalıyla doğal ilişki kurduğu için, pedagojik psikoloji de bu alanlarla dolaylı olarak genel psikoloji aracılığıyla bağlantı kurar.
• Çocukların eğitimi ve kişilik gelişiminde genel psikolojik bilgilere dayanmak, olumlu ve başarılı sonuçlar elde edilmesini sağlar.
• Her ne kadar genel psikoloji doğrudan öğretim ve eğitim süreçlerini incelemese de, bu alana dair birçok veriyi pedagojik psikoloji araştırmalarından öğrenir.
• Aynı zamanda pedagojik psikoloji alanında yürütülen çalışmalar, genel psikolojinin teorik temelini zenginleştirmeye katkı sağlar.

Gelişim (Yaş) Psikolojisi ile İlişkisi

• Her iki alanın nesnesi çocuklar ve gençlerdir, bu nedenle aralarındaki ilişki oldukça güçlüdür.
  • Gelişim psikolojisi bireyi yaş, gelişim ve zaman içerisindeki değişim dinamikleri açısından inceler.
  • Pedagojik psikoloji ise bireyi öğretim ve eğitimin kişilik gelişimindeki rolü ve etkisi açısından değerlendirir.
• Yaş dönemlerinin zihinsel özellikleri ve psikolojik gelişimin yasaları dikkate alınmadan, etkili ve verimli bir eğitimden söz etmek mümkün değildir.

Yaş Fizyolojisi ile İlişkisi

• Fizyoloji, psikolojinin doğal bilimsel temelini oluşturduğu için bu iki alan arasındaki ilişki göz ardı edilemez.
• Yaş fizyolojisi, farklı yaş dönemlerindeki fizyolojik gelişim ve süreçlerin yasalarını inceleyerek pedagojik psikolojiye önemli veriler sunar.
• Bu fizyolojik bulguların eğitim süreçlerinde dikkate alınması zorunludur, çünkü öğrenme ve gelişim doğrudan beden–zihin etkileşimiyle bağlantılıdır.

Pedagoji (Eğitim Bilimi) ile İlişkisi

• Pedagojik psikolojinin pedagoji ile ilişkisi en somut ve açık şekilde görülür.
• Öğretim ve eğitim teorilerini bilmeden, pedagojik psikoloji kendi araştırma konularını çözümlemekte zorlanırdı.
• Pedagoji ve pedagojik psikoloji, eğitim ve öğretimi farklı ancak tamamlayıcı açılardan inceler.
• Ünlü Rus düşünürü Belinski’nin de ifade ettiği gibi:
  “Psikolojiye dayanmayan pedagoji, anatomiden habersiz fizyoloji kadar yetersizdir.”
• Ayrıca pedagojik psikoloji, genel psikolojiden çok sayıda eğitsel veriyi pedagojik araştırmalar sayesinde edinir.

                    KAYNAKÇA

1.Əliyev B.,Əliyeva K., Cabbarov R. Pedaqoji psixologiya.Bakı., 2011.

2.Psixologiya. Prof. S.İ.Seyidov və prof. M.Ə.Həmzəyevin elmi red. Ilə. Bakı, “Nurlan”, 2007

3.Həmzəyev M.Ə. Yaş və pedaqoji psixologiyanın əsasları. Bakı, 2003

4.Əliyev B. Şəxsiyyətə yeni baxış nəzəriyyəsi. Bakı., 1997

4.Əlizadə Ə.Ə, Əlizadə H.Ə. Pedaqoji psixologiya.Bakı., 2010

5.Həmzəyev M.Ə. Pedaqoji psixologiya.Bakı., 1991

6.Əlizadə Ə.Ə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji problemləri. Bakı., 1998

7.Махмутов  М.И. Современный урок.  М, 1981