Mövzu 9 Sifət. Birinci qrupa aid olan sifətlər

S İ F Ə T  –  NOMEN  ADJECTİVUM

   Tibbi və  əczaçılıq terminologiyasında geniş  istifadə olunan  nitq  hissələrindən biri də  sifətdir.Belə ki, bunlar bir çox anatomik və əczaçılıq terminlərinin strukturunda iştirak edir.

     Latın  dilində sifətlər iki böyük qrupa bölünür.  Birinci qrupa birinci və  ikinci hallanma  tiplərinə  aid  sifətlər  daxil edilir.

İkinci   qrupu isə  üçüncü hallanma tipinə aid sifətlər təşkil edir. Sifətlərin özlərinə məxsus ayrıca hallanma qaydaları yoxdur və bunlar  isimlər  kimi hallandırılır.

      Bununla əlaqədar olaraq birinci qrupa  aid sifətlər  isimlərin birinci və ikinci  hallanma tipləri üzrə, ikinci  qrupa aid  sifətlər isə isimlərin  üçüncü  hallanma tipi  üzrə  hallandırılır. Görün- düyü kimi, isimlərdən fərqli  olaraq sifətlərin yalnız üç  hallan- ma tipi  vardır.

                          Birinci  qrupa  aid   sifətlər

        Yuxarıda qeyd edildiyi kimi birinci qrupa 1-ci və 2-ci hallanma tiplərinə aid sifətlər daxildir.  Adlıq halının  təkində bunlar  kişi cinsində “- us” yaxud “-er”sonluğu, qadın cinsində “- a”sonluğu və orta cinsdə  “-um “ sonluğu ilə qurtarırlar .

Məsələn :

                   albus ( m ) –  ağ ( kişi cinsində )

                   alba ( f )  –  ağ ( qadın cinsində )

                   album ( n )  –  ağ ( orta cisdə )

                   niger ( m )  – qara ( kişi cinsində )

                   nigra ( f )  –  qara ( qadın cinsində )

                   nigrum ( n ) – qara ( orta cinsdə )

     Lüğətdə I qrupun sifətləri kişi cinsində verilir, sonra isə qadın və orta cinslərin sonluqları göstərilir :

                         albus, a, um – ağ

                         niger, gra, grum – qara

       Birinci qrupa aid qadın cinsli sifətlər isimlərin1-ci hallanma tipi üzrə, kişi və orta cinsli sifətlər isə isimlərin 2-ci hallanma tipi üzrə hallandırıır :

      Sifət  həmişə isimlə cinsdə, sayda və halda uyğun gəlməlidir, yəni uzlaşmalıdır və bir qayda olaraq, isimdən sonra yazılır. Tibbi-baytarlıq və əczaçılıq terminologiyalarında sifətlər, bir qayda olaraq, bağlı olduqları isimlərdən sonra gəlir:

                     nervus vagus  –  azan sinir

                     costa  vera   –   həqiqi qabırğa

                     remedium novum  –  yeni dərman

                     vaselinum flavum –  sarı vazelin

                     linea alba  –  ağ  xətt

                     vena cava  –  boş vena

    Əgər isim və onunla uzlaşan sifət eyni hallanma tipinə mən- sub olarsa, bu zaman onların hal sonluqları da  uyğun gəlir. İsim və sifət  müxtəlif  hallanma  tiplərinə  aid olduqda  bunların hal sonluqları uyğun gəlmir və hər biri mənsub olduğu hallanma tipi üzrə  hallandırılır. Məsələn, gilbolus isimi  II  hallanmaya aid olmasına baxmayaraq, qadın cinslidir. Deyək ki, ağ gil söz birləşməsini hallandırmaq lazımdır. Latınca bu söz birləşməsi bolus alba formasında olacaq.  Bu zaman bolus isimi II  hallanma tipi üzrə, alba sifəti isə I hallanma tipi üzrə hallandırılmalıdır:

     Birinci qrupa aid sifətləri digər  nitq hissələrindən və, əsa- sən də, isimlərdən yaratmaq olur :

      1) -e-us və -ace-us suffikslərini isimin əsasına birləşdirdikdəmaddənin  tətkibini xarakterizə edən sifətlər əldə edilir: 

      Osse – e -us ( osseus, a, um ) – sümüklü; os, ossis, n – sümük isimindən əmələ  gəlir;      

      Papyr– ace-  us  ( papyrceus, a, um) –papirusdan hazırlanmış; papyrus,i,m – papirus isimindən  əmələ  gəlir.

2)  -ic-us  və  -in-us suffikslərini isimin əsasına birləşdirdikdə  hər hansı əşyaya və yaxud yerə aid  olmasını bildirən sifətlər

əldə edilir :

  Pancreat-ic – us, a, um – mədəaltı vəzinə aid olmasını bildirən sifət (pancreas, atis, n – mədəaltı  vəzi  isimindən əmələ gəlir) ;

3)  -ide-us suffiksini isimin əsasına birləşdirdikdə (-o saitinin va- sitəsilə) oxşarlıq, bənzərlik mənasını bildirən sifətlər əldə edilir: delt – o –ide-us,  a, um, – deltavari,  deltayabənzər ( del- ta, ae, f –  delta  isimindən əmələ gəlir );

4)  –os – us  suffikslərini  isimin  əsasına  birləşdirdikdə  nəyin isə mövcudluğunu, bolluğunu bildirən sifətlər əldə edilir:

 aqu-o-sus, a,um  – sulu ( aqua, ae, f – su  isimindən əmələ gəlir);cavern – os-us,   a,  um – mağaralı,  kavernalı  (caverna,  ae, f-   mağara   isimindən əmələ  gəlir );

                              Birinci  qrupa  aid  bəzi  sifətlər

amarus , a, um   –   acı

acutus, a, um   –   iti

purus, a, um   –  təmis, saf

durus, a, um  –  bərk, sərt

externus, a, um   –  xarici

internus, a, um    –   daxili

vivus, a, um   –   canlı, diri

longus, a, um  –  uzun

latus, a, um  –  enli, geniş

verus, a, um  –  həqiqi, əsl

spurius, a, um  – yalançı

albus, a, um  – ağ

flavus, a, um  –  sarı

diabetes, ae,  m  –  diabet

profundus, a, um  –  dərin

obligus, a, um   –  çəp

transversus,a, um   –   köndələn

cinerius, a, um  –  boz

niger, gra, grum  –  qara

ruber, bra, brum  –  qırmızı

dexter, tra, trum  –  sağ ( sağ tərəf )

sinister, tra, trum  –   sol

cavus, a, um   –  boş

malignis, a, um  –  bəd xassəli

somniferus, a, um   –  yuxugətirici

novus, a, um  –  yeni

bonus, a, um   –  yaxşı

aquosus, a, um  –  sulu

spirituosus, a, um  –  spirtli

althercus, a, um  –  efirli

liber, libera, liberum  –  azad, sərbəst

distillatus, a, um  –  distillə olunmuş

sterilisatus, a, um  –  steril, sterilizə olunmuş

xiphoideus, a, um  –  xəncərvari, qılıncvari

subcutaneus, a, um   –  dərialtı

sedativus, a, um  –  sakitləşdirici

sanus, a, um  –  sağlam

liqudius, a, um  –  duru maye

contagiosus, a, um  –  yoluxucu

compositus, a, um  –  mürəkkəb

compactus, a, um  –  bərk, sərt

validus, a, um   –  zəhərli