Latın terminlərinin düzgün tələffüzü sözdə vurğunun dəqiq təyin edilməsindən bilavasitə asılıdır.Belə ki,vurğunun dəyiş- dirilməsi hətta sözün mənasının dəyişməsinə səbəb ola bilər. Məsələn :
incīdo – kəsib götürürəm
incĭdo – yıxılıram
Latın dilində aşağidakı vurğu qaydalarından istifadə edilir :
1. Latın sözlərində sonuncu heca heç zaman vurğulanmır .
2. İki hecalı sözlərdə vurğu birinci hecaya düşür :
vīta – həyat; ví – ta
rōza – qızıl gül; ró – za
cāput – baş; cá – put
3. Üç və daha çox hecalı sözlərdə vurğu sözün axırından ikinci hecasının uzun yaxud qısa tələffüzlü olmasından asılıdır. Bu heca uzun tələffüzlü olarsa həmin heca vurğulanır, əgər axırdan ikinci heca qısa tələffüzlü olarsa, bu zaman vurğu axırdan üçüncü hecaya düşür :
ligamentum – bağ; lı – ga-mēn-tum ( ligaméntum)
4 3 2 1
cranium – kəllə; cra – nĭ – um (cránium)
3 2 1
instrumentun – alət; ins – tru -mēn-tum ( instruméntum)
4 3 2 1
UZUN VƏ QISA TƏLƏFFÜZLÜ HECALAR
1. Uzun tələffüzlü hecalar :
1) hecanın saiti iki və daha çox samit və habelə “x” yaxud “z” samitlərindən əvvəl yerləşərsə uzun tələffüzlü sayılır:
processus – çıxıntı ; pro – cēs – sus
linimentum – liniment; li–ni – mēn – tum
reflexus – refleks ; ref – lē – xus
Qeyd: 1) ch, ph, th, rh, br, pr, bl, pl hərf birləşmələri saitdən sonra gəldikdə həmin sait qısa tələffüzlü sayılır :
vertebra – fəqərə ; vēr – te – bra (vértebra)
stomachus – mədə ; stō – ma – chus (stómachus)
cerebrum- baş beyin ; cē – re – brum ( cérebrum )
2) -al;-ar ;-at; -in; -iv; -os ; -ur; -ut suffikslərində sait uzun
tələffüzlü olur:
digitatus (sifət ) – barmaq; di – gi- tā – tus (digitátus )
sutura – tikiş ; su – tū – ra ( sutúra )
incisivus – kəsici; in–ci – sī – vus ( incisívus )
3) diftonqlar həmişə uzun tələffüzlü olur :
gangraena – toxumanın çürüməsi; gan-graē-na ( gangraéna)
diaeta – pəhriz; di – áē – ta ( diaéta )
cauda – quyruq; cáū – da ( cáuda )
2. Qısa tələffüzlü hecalar :
1) Hecanın saiti digər saitdən və habelə “h” samitindən
əvvəl yerləşdikdə qisa tələffüzlü sayılır:
tenuis – nazik ; te –nŭ – is ( ténuis )
series – sıra; se – rĭ – es ( séries )
cranium – kəllə ; cra- nĭ – um (cránium )
2) -ic, -ol, -ul suffikslərində sait qısa tələffüzlü sayılır :
lobulus – paycıq; lo – bŭ – lus ( lóbulus)
foveola -çuxurcuq; fo – ve – o – la ( fovéola)
Q e y d : hecanın saiti bir samitdən əvvəl yerləşdikdə onun
uzun və ya qısa tələffüzlü olması sözlərin özündə
lüğətdə və mətnlərdə göstərilir. Məsələn :
lamĭna ( lámĭna) – lövhə
orbĭta ( órbĭta ) – orbit
natūra ( natúra) – təbiət
vesĭca ( vésĭca) – kisə
Latın terminləri orfoepiyasında ümumi vurğu qaydalarını əsas götürməklə, tibbi-baytarlıq və əczaçılıq terminlərində vurğunun düzgün təyin edilməsində aşağıdakı müddəaları da rəhbər tutmaq olar :
1) yunan mənşəli terminlərin tərkibində “–iac“suffiksi varsa i
saiti vurğulanır (“a” saiti qısa tələffüz olunur ) :
cardīacus (cardíacus) – ürək (sifət mənasında )
interilīacus ( interilíacus ) – qalçaarası ( sif. )
pericardīacus ( pericardíacus ) – perikard ( sif. )
pedīacus ( pedíacus ) – ayağa aid
sacroilīacus ( sacroilíacus ) – oma-qalça ( sif. )
supracardīacus (supracardíacus ) – ürəküstü (sifət )
2) -cytus və – physis terminelementlərlə bitən terminərdə “y”
saiti vurğulanmır :
limphocўtus ( limphócўtus) – limfosit
phagocўtus ( phagócўtus ) – faqosit
monocўtus ( monócўtus) – monosit
3) -ter sonluğu ilə bitən latınlaşdırılmış yunan sözlərində yiyə- lik halın təkində axırdan ikinci heca vurğulanır :
masseteris ( massetēris ) – çeynəmə əzələsinin
trochantheris (trochantēris) – burmanın
4) latınlaşdırılmış yunan sözlərinin yiyəlik halının təkində
vurğu samitdən əvvəl yerləşən axırdan ikinci hecaya düşür :
atlāntis (atlántis ) – atlasın (birinci boyun fəqərəsinin)
menīngis (meníngis) – beyin qişasının
pharyngis (pharýngis ) – udlağın
5) latın dilindəki vurğu qaydalarına uyğun gəlməyən qədim yu- nan diftonqlarından və ya uzun tələffüzlü saitlərdən ibarət latınlaşdırılmış terminlərdə yunan vurğusu saxlanılmaqla “e” saitinin üzərinə düşür :
glutēus (glutéus ) – sağrı ( sif. )
perinēum ( perinéum ) – aralıq
peritonēum ( peritonéum ) – periton