Mövzu 13 Feli sifət və feli sifətin terminologiyada əhəmiyyəti

FELİ  SİFƏT –  PARTİCİPİUM

      Feli  sifət  indiki  zamanın  məlum növündə  fellərdən  əmələ gəlir. Onu yaratmaq üçün I və II  təsrifdə təkdə fel əsasına “–ns” sonluğu,  III və IV təsrifdə  isə “-ens” şəkilçisi əlavə olunur.

   Cəmdə I və II təsriflərdə  fel  əsasına “-ntis”, III və IV təsrifdə  isə  “-entis” şəkilçiləri əlavə edilir .

     Feli sifət sifətlərin III   hallanma  tipi   üzrə  hallandırılır.

                            Sanans, ntis  –  müalicə edən

       Digər dillərdə olduğu  kimi, latın dilində də feli sifətin sub- stantivləşməsi mümkündür,  xüsusilə, onu başqa dillərə tərcümə edərrkən.

       Sifətin  substantivləşməsi  aşağıdakı  qayda  üzrə  aparılır:

studere- studens – studentis – student – studentus – student (tələbə );

 laborare – laborans – laborantis –  laborant – laborantus (laborant )

    Feli sifət tibbi- baytarlıq  terminologiyasında, o cümlədən, dər-

man şünaslıqda geniş istifadə olunur :

       Məsələn :

      Typhus  recurrens  –  qayıdan tif (yatalax) xəstəliyi

      Ren  migrans – azan böyrək

      Remedium  adjuvans – köməkçi  maddə

      Remedium corrigens  –  dadverici, tamverici maddə

      Remedium  constituens  –  quruluş verən, formaverici maddə

                          Anatomik  terminlər 

afferens, ntis – gətirici (gətirən); vasa afferentia –  gətirici

                         damarlar

efferens, ntis  – aparıcı, çıxarıcı  (aparan, çıxaran);  vasa

                          efferentia – aparıcı(çıxarıcı)  damarlar

accelerans, ntis – sürətləndirici ( sürətləndirən) ;  nervi

                             accelerantes – sürətləndirici sinirlər (ürək

                              fəaliyyətini)

deferens, ntis –  aparıcı, çıxarıcı  (aparan, çıxaran);  ductus

                          defferens  – çıxarıcı  axar

reuniens, ntis  – birləşdirici, əlaqələndirici (birləşdirən); ductus

                          renuiens  – birləşdirici axar

permanens, ntis  –  daimi olan (qalan) ; dentes permanentes –

                              daimi  dişlər

descendes, ntis  –  enən, aşağı enən;  aorta descendes –  enən

                              aorta

fluctuans,  ntis   –  yellənən, əsən;  costa  fluctuans – yellənən

                              (əsən)  qabırğa

recurrens, ntis –  qayıdan,  geri dönən;  nervus  recurrens –

                            qayıdan sinir

                                    Klinik  terminlər

 alternans, ntis  –  dəyişən

 pulsus alternans   –  dəyişən nəbz

 deficiens, ntis   –  çatışmayan, kifayət etməyən

 pulsus deficiens   –  itən (yox olan)  nəbz

differens, ntis   –  müxtəlif olan, fərqli olan

 pulsus differens    –  fərqli nəbz  (sağ və sol əldə fərqli olan)

 migrans, ntis    –  azan, yerini dəyişən, miqrasiyə edən

ren migrans   –  azan  böyrək

deficiens, ntis   –  çatışmayan, kifayət etməyən

 pulsus deficiens   –  itən (yox olan)  nəbz

intermittens, ntis  –  fasilə verən, dəyişən

febris intermittens  –  fasilələrlə baş verən qızdırma,

                                  dəyişən qızdırma

remittens, ntis  –  müvəqqəti  sakitləşən 

febris  remittens  – müvəqqəti  sakitləşən qızdırma

deformans, ntis  –  defomasiya edən, deformasiyaedici

arthritis  deformans  –  deformasiyaedici  artrit 

latens, ntis  –   gizlənən, gizli

periodus  latens  morbi  –  xəstəliyin gizli dövrü

patiens, ntis –  xəstəlikdən əzab çəkən, pasiyent ( həkimdə

                         müalicə  olunan xəstə

  recipiens, ntis   –  qəbul edən,  resipiyent ( qanı qəbul  edən

                                şəxs )

reconvalescens, ntis,   –  sağalan,   sağalmaqda  olan,

                                        rekonvassent

recurrens, ntis    –   qayıdan, dönən

typhus  recurrens  –  qayıdan tif  (yatalax  xəstəliyi)

Əczaçılıq  terminləri

relaxans, ntis  –  zəiflədən, zəiflədici

remedia  miorelaxantia  –  skelet əzələsinin tonusunu

                                           zəiflədən vasitələr

purgans, ntis  –  təmizləyən, təmizləyici

remedium  purgans  –  təmizləyici vasitə  (güclü işlətmə

                                    vasitəsi)

excitans, ntis  –  oyadan, həyacanlandıran

remedium  excitans  –  oyadıcı ( həyacanlandırıci) maddə

adiuvans,ntis  –  kömək edən, köməkçi

remedium  adiuvans  –  köməkçi  maddə

corrigens, ntis  –  düzəldən,  düzəldici

remedium  corrigens  –  dərmanın  dadını düzəldən maddə

                                       tamverici maddə

constituens, ntis  –  formalaşdıran, formaverici

remedium  constituens  – formaverici  maddə

laxans, ntis  – zəiflədən, zəiflədici  (qəbizlik zamanı-  işlədici )

remedium  laxans  –  işlətmə  vasitəsi ( qəbizlikdə)