P L A N.
1. I A yarımqrup elementlərin ümumi xarakterizəsi.
2. Na və K-un alınması, fiziki-kimyəvi xassələri.
3. NaOH və KOH, alınması, xassələri.
4. K- gübrəsinin bitkilərdə rolu.
5. Hidrogen, ümumi xarakterizəsi , təbiətdə yayılması.
6. Hidrogenin laboratoriyada və sənayedə alınması.
7. Hidrogenin xassələri.
8. II A yarımqrup elementlərinin ümumi xarakterizəsi.
9. Mq və Ca. Ümumi xarakterizəsi, birləşmələri, tətbiq sahələri.
10. III A yarımqrup elementlərinin ümumi xarakterizəsi.
11. B, Al. Ümumi xarakterizəsi, birləşmələri, tətbiq sahələri.
ƏDƏBİYYAT
1. Ş. Musayev və b. Ümumi kimya. I hissə. “Maarif” nəşr, Bakı. 1999.
2. Ə. Əliyev və b. Ümumi və qeyri-üzvi kimya. “Maarif” nəşr, Bakı.
1997.
3. Z. Qarayev. Qeyri-üzvi kimya. “Maarif”, nəşr, Bakı. 1993.
4. Kimya vəsaiti. Bakı. 1993.
5. R. Mustafayev, L. Quliyeva. Qeyri-üzvi birləşmələrin kimyəvi
xassələri. Bakı. 2015.
6. V. Abbаsоv və b., Kimyа. Bакı, 2015.
7. V. Abbasov və b., Ümumi kimyanın əsasları. bakı, 2010.
8. I. U. Lətifov və b. «Kimya». Bakı, 2003.
I qrupun əsas yarımqrupuna daxildir: Lİ, Na, K, Rb- rubidium,
Cs- sezium və Fr-fransium.
Bunlara qələvi metallar deyilir.
Bu elementlərin atomlarının xarici kvant təbəqəsində s əlavə səviyyədə 1 elektron yerləşir, axırıncıdan əvvəlki təbəqə isə müvafiq təsirsiz qaz atomlarında xarici kvant təbəqəsinin davamlı elektron konfiqurasiyasından ─s2p6 ibarətdir.
Qələvi metalların atomları xarici kvant təbəqəsindən valentlik elektronunu çox asanlıqla verirlər, bunlarda ionlaşma enerjisinin qiyməti bütün qalan metallarınkından azdır.
Litiumdan seziuma keçdikcə elektron təbəqələrinin sayı və atomun radiusu artır, buna görə həmin istiqamətdə ionlaşma enerjisi də azalır.
Beləliklə, yuxarıdan aşağıya- litiumdan seziuma doğru metalların valent elektronunu vermək, eləcə də reduksiyaedicilik qabiliyyəti artır.
Təbiətdə qələvi metallar ancaq birləşmələr şəklində tapılır.
Na və K ən çox yayılmış elementlər olub, müxtəlif mineral və süxurların tərkibinə daxildir.
NaCl böyük daş duz yataqları əmələ gətirir.
Na-un geniş yayılan duzlarından biri də Na2SO4 · 10H2O (qlauber duzu) şəklində Xəzər dənizində çıxarılır.
K birləşmələri böyük yataqlar halında az tapılır.
Litium, Rubidium və seziumun miqdarı təbiətdə Na və K-un miqdarından xeyli azdır.
Bu yarımqrupun sonuncu elementi olan Fr – fransium təbiətdə Ac- aktiniumun radioaktiv dağılması nəticəsində alınır.
ALINMASI
Natriumu əridilmiş NaCl-in elektrolizindən alırlar.
Burada elektrodlarda aşağıdakı proseslər gedir:
NaOH ərintisinin elektrolizi zamanı katodda Na, anodda isə su və oksigen alınır.
Kalium xlorid və kalium-hidroksidin elektrolizi də NaCl və NaOH olduğu kimidir.
Na və K-un FİZİKİ XASSƏLƏRI.
Na və K sərbəst halda gümüşü ağ rəngli yumşaq və yüngül metaldır.
Havada tez oksidləşdiyi üçün kerosində saxlanılır.
Na-un kütlə ədədi 23 olan bir, kaliumun isə kütlə ədədi 39 və 41 olan 2
sabit izotopu və kütlə ədədi 40 olan bir radioaktiv izotopu vardır.
KİMYƏVİ XASSƏLƏRİ
Na, K elementləri qüvvətli reduksiyaedicidir.
Onlar asanlıqla halogenlərlə, O2, S, P və başqa qeyri-metallarla birləşir.
2Na + Cl2 = 2NaCl
2Na + S = Na2S
2Na + H2 = 2NaH
Na və K adi şəraitdə suyu parçalayır, nəticədə hidrogeni çıxarır:
2Na + H2O = 2NaOH + H2↑
Na2O + H2O = 2NaOH
2K + H2O = 2KOH + H2↑
K2O + H2O = 2KOH
Qələvi metallar yandıqda müvafiq peroksidlər əmələ gəlir:
2Na + O2 = Na2O2; 2K + O2 = K2O2; K + O2 = KO2
Natrium- peroksid müxtəlif materialları ağartmaq üçün işlədilir. Bu onunla əlaqədardır ki, Na2O2-in hidrolizindən H2O2 əmələ gəlir:
Na2O2 + 2H2O = 2NaOH + H2O2
Na2O2 sualtı qayıqlarda işlədilir, çünki onun havadakı CO2 udub, oksigeni buraxmaq qabiliyyəti vardır:
Na2O2 + 2CO2 = 2Na2CO3 + O2
Qeyd: Bunu ilk dəfə XVI əsrdə holland gəmi mühəndisi Drebbel müşahidə etmişdir və bu sirri uzun müddət sirr saxlamışdır.
NaOH VƏ KOH-ın XASSƏLƏRİ , ALINMASI
Qələvi metalların hidroksidlərindən praktiki əhəmiyyəti olanı
kaustik soda adı ilə məlum olan NaOH və KOH-dır.
Na, K hidroksidləri suda həll olduğundan qələvilər adlanır.
NaOH və KOH ağ rəngli kristal maddələrdir. Suda yaxşı həll olaraq çoxlu miqdarda istilik verirlər, suda həll edildikdə tamamilə dissosiasiya edilir.
Qələvilər havada rütubəti və CO2 – karbon qazını udur.
Buna görə də bunlardan qazları qurutmaqda istifadə edirlər.
2NaOH +CO2 = Na2CO3 + H2O
2KOH +CO2 = K2CO3 + H2O
NaOH və KOH başlıca olaraq
NaCl və KCl-in suda məhlullarının elektrolizindən alınır;
katodda – H2 , anodda – Cl, ayrılır, məhlul isə qələvi xassə göstərir.
K (- ) : 2H+ + 2ē → 2H0 → H2
A (+) : 2Cl– – 2ē → 2Cl0→ Cl2
Ümumi şəkildə: 2NaCl + 2H2O = Cl2 + H2 + 2 NaOH
NaCl-dan kimya sənayesində soda, xlor, xlorid turşusu və başqa kimya məhsullarının istehsalı üçün istifadə olunur.
Bundan başqa sabunbişirmədə və yeyinti sənayesində tez xarab olan məhsulların konservləşdirilməsində işlədilir.
Na2CO3 və ya soda, kimya sənayesinin ən mühüm məhsuludur.
Şüşə istehsalı üçün çox miqdarda sodadan istifadə olunur.
Bundan başqa – toxuculuq, kağız, neft, sabunbişirmə və başqa sənaye sahələrində, həmçinin suyun yumşalmasında işlədilir.
NaHCO3-çay sodası, natrium – bikarbonat və ya natrium-hidrokarbonat tibbdə və qənnadı sənayesində işlədilir.
Kalium- karbonat və ya potaş K2CO3 bitki külünün tərkibinə daxil olub, xüsusi növ şüşə istehsalında çoxlu miqdarda tətbiq edilir.
K gübrələri kimi təbii minerallardan istifadə olunur.
KCl · NaCl ─silvinit, KCl · MgSO4 · 3H2O ─ kainit, həmçinin təbii birləşmələrin kimyəvi emal edilməsi yolu ilə alınan KCl və K2SO4 duzları
Kalium-nitrat KNO3 və ya kalium şorası qara barıt istehsalı üçün tətbiq edilir.
K, P, N kimi bitkilərin məhsuldarlığını artıran əsas elementlərdən biridir.
Ona görə K-a çox vaxt məhsul elementi də deyilir.
Alimlər hesablamışlar ki, bütün dünya tütün, şəkər çuğunduru kartof və başqa mədəni bitkilər bir il ərzində torpaqdan 30 mln. tondan artıq K mənimsəyir.
K çatışmazlığı sulu karbonların əmələ gəlməsini azaldır, şəkər çuğundurunda – şəkərin, kartofda isə – nişastanın azalmasına səbəb olur.
K bitkilərdə ion şəklində olur.
O, karbohidratlarin, zülalların və başqa mühüm birləşmələrin əmələ gəlməsi və çevrilməsi proseslərinin nizama salınmasında böyük rol oynayır.
Kalium çatışmadıqda bitkilərin yarpaqları ölgün olur və torpaqda kifayət qədər rütubət olmadıqda bu hal daha da sürətlənir. Kalium zülal, karbohidrat və yağların sintezinə ümumiyyətlə kənd təsərrüfatı bitkilərinin vegetativ orqanlarının inkişafına və ümumi məhsuldarlığın artmasına müsbət təsir göstərir.
Bitkilərin həyatında kaliumun fizioloji rolu bir sıra təcrübələr əsasında təsdiq olunmuşdur.
HIDROGEN
Hidrogen atomu quruluşuna görə məlum elementlərin ən sadə nümayəndəsidir.
O, bir proton (nüvədə) və bir elektrondan ibarətdir.
Hidrogen üçün ən səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri, onun həm müsbət həm də mənfi yüklü ion əmələ gətirə bilməsidir.
Bir sıra xassələrinə görə hidrogen birinci qrupun əsas yarımqrupuna daxil edilsə də lakin halogenlərin kimi metallarla duzvari birləşmələr əmələ gətirməsi, birləşmələrində müsbət və mənfi valentliyinin vahiddən artıq olmasına və hidrogen VII qrupun əsas yarımqrup elementləri ilə bir sırada yazmağa qismən haqq qazandırır.
Hidrogenin üç izotopu məlumdur.
Bunlar kütlə ədədi bir olan protium H, 2 olan deyterium
H (
D) və 3 olan tritiumdan
H (
T) ibarətdir.
Hidrogenin izotoplarının təbii qarışığında protium 99,98%-i, deyterium isə 0,015%-i təşkil edir.
Protium atmosferdə çox cüzi miqdardadır.
Tritium kosmik şüaların fəaliyyəti zamanı atmosferin yuxarı qatlarında əmələ gəlir.
Hidrogenin izotopları bir-birindən atomlarındakı proton və neytronun sayı ilə fərqlənir.
Hidrogenin izotopları müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilir.
Deyteriumdan kimyəvi reaksiyaların mexanizminin öyrənilməsində, deyteriumun birləşməsi olan ağır sudan nüvə reaktorlarında istifadə edilir.
TƏBIƏTDƏ YAYILMASI
Spektral analiz yolu ilə müəyyən edilmişdir ki, günəşin, ulduzların, habelə kainatın dərinliklərindəki dumanlıqların tərkibində küllü miqdarda hidrogen vardır.
O, günəş və bəzi ulduzların kütlələrinin 50%-dən çoxunu təşkil edir.
Atmosferi isti (50000C) olan ulduzlarda hidrogen-atom (H), atmosferi soyuq olan ulduzlarda isə molekul (H2) şəklində olur.
Planetimizdə hidrogen, vulkanların fəaliyyəti, neft quyularının fantanı zamanı çıxa bilir. O, eyni xamanda iynəyarpaqlı bitkilərin tənəffüsü zamanı cüzi miqdarda əmələ gəlir.
Hidrogen neft və su kimi çox mühüm mineralların əsas tərkib hissəsidir.
Heyvan, bitki orqanlarını əmələ gətirən maddələrin təxminən 90%-ni hidrogen təşkil edir.
O, havadan yüngül olduğuna görə atmosferin aşağı qatlarında, demək olar ki, yoxdur.
HIDROGENIN LABORATORIYA VƏ SƏNAYEDƏ ALINMA ÜSULLARI.
Hidrogen – birləşmələrində əsasən müsbət yüklü ion şəklində olur. Onu ayırmaq üçün reduksiya etmək lazımdır.
Metalların suya təsirindən hidrogen alınması da bu prinsipə əsaslanır.
2Na + 2H2O = 2NaOH + H2↑
Laboratoriyada çoxlu miqdarda hidrogen almaq üçün durulaşdırılmış xlorid və ya sulfat turşusuna (1:5) sink metalı ilə təsir etmək lazımdır.
Alınan hidrogeni kənar qarışıqlardan təmizləmək üçün onu müxtəlif maddələrin (NaOH, KMnO4, H2SO4) məhlulundan keçirirlər.
Sənayedə Hidrogen Aşağıdakı Üsullarla Alınır:
- Közərdilmiş dəmir üzərindən su buxarı keçirməklə
3Fe + 4H2O = Fe3O4 + 4H2↑
Bunu ilk dəfə XV əsrdə isveçrə alimi Parasesls aparmışdır.
- Közərdilmiş kömür üzərindən su buxarı keçirməklə- konversiya üsulu
C + H2O = CO + H2 ↑
Su qazı – karbon- 2- oksidlə hidrogenin qarışığından alınır.
Alınan bu qarışıq su buxarı ilə birlikdə közərdilmiş dəmir-2-okid üzərindən keçirilir.
Bu zaman CO su buxarının oksigeni hesabına CO2-na çevrilir, bu CO-nin konversiyası adlanır.
[H2] + CO + H2O = CO2 + H2 + [H2]
Alınan qarışığı 20 atmosfer təzyiq altında yuyub CO2-dən təmizləyirlər.
- Daş kömürü 900-12000C –də qızdırdıqda koks qazı adlanan qarışıq alınır. Bu qarışıqda 50-60% H2 olur.
- Təmiz hidrogen almaq üçün suyu elektrik cərəyanı vasitəsi ilə ayırırlar:
2H+ +2ē =H2↑ (katodda)
HIDROGENIN FİZİKİ XASSƏLƏRİ
Hidrogen adi şəraitdə rəngsiz, iysiz və dadsız qazdır.
Havadan 14,5 dəfə, oksigendən 16 dəfə yüngüldür. -2600C-də kristaldır, – 2570C- də əriyir, -2530C-də qaynayır, suda az həll olur,
100 həcm suda normal şəraitdə 2 həcm H2 həll olur.
Hidrogenin diffuziya sürəti böyükdür. O, qaz molekulları arasında sürətlə keçir.
Ona görə də havaya nisbətən istiliyi 7 dəfə tez keçirir.
Hidrogen molekulunun radiusu 10-8 sm-dir. Kütlə ədədi 1,008-ə bərabərdir.
Hidrogenin mühüm xassələrindən biri onun bəzi metallarda həll olub (diffuziya yolu ilə) bərk məhlul əmələ gətirməsidir, belə ki, 1 sm3 palladium 3000 sm3-dək hidrogen udur.
H2 molekulu davamlıdır, polyarlaşma qabiliyyəti zəifdir.
KİMYƏVİ XASSƏLƏRİ.
Hidrogenin elektromənfiliyi və ionlaşma potensialı kiçikdir.
Ona görə də metallar kimi qüvvətli reduksiyaedicidir.
Hidrogenin kimyəvi xassələri onun xarici elektron qlafından bir elektron 1s1 olması ilə xarakterizə olunur. O, elektronunu verib müsbət iona çevrilir, yalnız flüorla adi şəraitdə reaksiyaya girir, +1, 0 və -1 oksidləşmə dərəcəsi göstərir.
Hidrogen öz elektronunu qızdırma şəraitində başqa maddəyə verib onu asanlıqla reduksiya edə bilir.
Məsələn, qızdırılmış mis-2-oksid üzərindən hidrogen keçirdikdə mis reduksiya olunur.
H + Cu+2O-2 = Cu0 + H2O
Hidrogen molekulu termiki dissosiasiyaya qalibdir.
Belə dissosiasiya 20000C-də başlayır, temperatur artdiqca qüvvətlənir, 40000C-də hidrogenin molekulları tamamilə atomlarına H2 H· + H· ayrılır.
Bu qayda ilə alınmış atomlar, hidrogen molekuluna nisbətən çox aktiv olur. Məsələn, adi şəraitdə atomar hidrogen , S. P və s. ilə birləşir.
Bəzi mis, qurğuşun kimi metalları onların duzlarının birləşmələrindən sıxışdırıb çıxarır.
Molekul halında olan hidrogen atomları ayrılıqda 104 kkal/mol istilik udur. Ona görə də hidrogen atomları birləşib molekul əmələ gətirdikdə kənara külli miqdarda istilik çıxır.
Atomar hidrogenin bu xassəsindən xüsusi lehimli lampalarında metalları qaynaq etməkdə istifadə edilir.
Hidrogen atomları metalın səthində birləşən zaman ayrılan istiliyi metal udur. Bu zaman 35000C –dək istilik əmələ gəlir.
Bu temperaturda qismən mürəkkəb qaynaq işlərini aparmaq mümkündür.
Hidrogen həm qeyri metal, həm də metallarla qarşılıqlı kimyəvi təsirdə ola bilir. O, qeyri – metalların çoxu ilə qaz halında (HCl, NH3, H2S, CH4 və s) birləşmələr əmələ gətirir.
Duzlara oxşadığından onlara düzvari hidridlər deyilir. Qızdırılmış və yaxud közərdilmiş metalın üzərindən hidrogen keçirsək metal hidridləri ala bilərik:
Bütün hallarda reaksiya istilik alınması ilə gedir.
Hidridlər bərk, rəngsiz, şəffaf kristal maddələrdir.
Hidridlərin molekulunda hidrogen mənfi yüklüdür, bunlar elektrik cərəyanı keçirir, bu zaman hidrogen müsbət qütbdə toplanır.
Na, K, Ca və metalların hidridləri qüvvətli reduksiyaedicidir. Onlar su ilə qarşılıqlı təsirdə olduqda hidridin mənfi yüklü hidrogeni suyun müsbət yüklü hidrogenini reduksiya edir.
İon hidridlərindən (K+H–, Na+H–) fərqli olaraq kovalent hidridlər də (SiH4, BH3) məlumdur.
İon hidridləri hidroliz zamanı əsaslar əmələ gətirir:
Na+H– + H+OH = NaOH + H2↑
Kovalent hidridlər hidroliz zamanı özlərini turşular kimi aparırlar:
SiH4 + 4HOH = H4SiO4 + 4H2↑
Əsas və turşu xassəli hidridlər qarşılıqlı təsirdə olduqda kompleks hidridlər əmələ gətirirlər:
Li+H– + BH = Li[BH4]–
BeH2, MgH2 və s. kimi keçid hidridləri də məlumdur.
HIDROGENIN TƏTBIQI
Hidrogenin tətbiqi sahələri çox genişdir.
Hal-hazırda hidrogen sənaye miqyasında NH3 , HCl alınmasında, doymamış üzvi birləşmələrin hidrogenləşdirilməsində xüsusən maye bitki yağlarını bərk yağa çevirmək üçün işlədilir.
O, eyni zamanda daş kömürdən süni benzin almaq üçün sərf edilir.
Hidrogenin oksigenlə qarışığını yandırdıqda 25000C-yə kimi istilik verir. Bundan da kvars əritmədə istifadə olunur.
Hidrogenin kauçukda həll olması və havadan yüngül olması onun hava gəmiçiliyində istifadə olunmasına imkan verir.
Hidrogen insanların yanacağa olan ehtiyacını ödəmək üçün nəzərdə tutulan perspektiv yolların ayrıcında dayanmışdır.
Hidrogen zəhərli deyil, lakin, həyat üçün yaramır. Sırf hidrogen mühitində canlılar yaşaya bilməz.
Hidrogen polad silindrdə saxlanılır və daşınır. Silindrə hidrogen böyük təzyiq (100atm.) altında doldurulur.
II A yarımqrup elementləri
II A yarımqrupuna daxildir: Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra.
Bunlardan Ca, Sr, Ba- qələvi-torpaq metallar adlanır. Xarici energetik səviyyədə 2-elektronu (s2) var.
Təbiətdə ən geniş yayılanı Ca və Mg-dur. Mineralların və dağ süxurlarının tərkibində rast gəlir. İonlaşma enerjisi (potensialı) ən böyük olan Be, ən az olan Ba-dur. Bu səbəbdən Ba güclü reduksiyaedicidir.
Mg əsasən magnezit ─ MgCO3; dolomit ─ MgCO3·CaCO3; kizerit─MgSO4·H2O; karnalit─KCl·MgCl2·6H2O, acı duz─MgSO4·7H2O və s.
Ca isə ─ təbaşir, mərmər, əhəng daşı ─ CaCO3, dolomit─CaCO3·MgCO3; gips─CaSO4·2H2O; alebastr─CaSO4·0,5H2O; anhidrit─CaSO4; fosforit və apatit ─ Ca3(PO4)2 və s. mineralların tərkibinə daxildir.
Mg alınır─ karnalit və ya MgCl2 ərintisinin elektrolizindən, yaxud:
2MgO + C → Mg + CO2
Ca isə alınır─ CaCl2 cə CaF2 qarışığının ərintisinin elektrolizindən.
Mg─asanəriyən, gümüşü-ağ, yüngül, kimyəvi aktiv, güclü reduksiyaedici,
oksigenə olduqca həris metaldır. Demək olar ki, bütün oksidlərdən oksigeni ayırır.
Turşularla duzlar əmələ gətirir. əsasən istifadə sahəsi yüngül ərintilər metallurgiyasıdır.
Mg xlorofilin tərkibinə daxildir, fotosintezdə iştirak edir.
Ca kimyəvi aktiv metaldır. Neftdə, benzində saxlanılır. Su və mineral turşulardan H2-ni çıxarır.
CaO─ sönməmiş əhəng adlanır. Ag, çətinəriyən (30000C) maddədir, su ilə Ca(OH)2 (sönmüş əhəng ) əmələ gətirir, CO2 və SiO2 ilə reaksiyaya girir, duzlar alınır: CaCO3, CaSiO3.
CaCO3 suda həll olmur, lakin, CO2-in iştirakı ilə suda həll olan Ca(HCO3)2-a çevrilir.
Ca qızdırıldıqda H2, C, N, P ilə müvafiq birləşmələr: CaH2, CaC2, Ca3N2, Ca3P2 əmələ gətirir.
Ca və Mg bikarbonat duzları suya codluq verir.
Qızdırıldıqda codluq aradan qalxır.
Ca bitkilərdə və heyvan orqanizmlərində mühüm rol oynayır. Onun çatışmazlığı bitkilərin inkişafını ləngidir, yarpaqlar büzüşür, torpağın məhsuldarlığı azalır. Canlılarda raxitlik əmələ gəlir, ürəyin fəaliyyəti aşağı düşür.
III A yarımqrupuna daxildir: B, Al, Ga, In,(indium) Tl(tallium)
Al – təbiətdə ən geniş yayılmış elementdir.
Bir çox mineralların (məs. Boksit – Al2O3.nH2O ) tərkibinə daxildir.
Al məhz elektroliz üsulu ilə boksitdən alınır.
Bu məqsədlə boksit susuzlaşdırılır, alınmış Al2O3 əridilmiş AlF3 . 3NaF –kriolitdə həll edilir və elektrolizə uğradılır. Katodda – Al, anodda – O2 ayrılır.
Al – gümüşü ağ, yüngül metaldır. Sıxlığı 2,7 q/sm3 , Tərimə = 6600C.
İstiliyi, elektriki yaxşı keçirir. Havada səthi oksid təbəqəsilə örtülü olur.
Adi t0-da Cl2, Br2, qızdırıldıqda J2 , yüksək t0-da S, N2, C ilə reaksiyaya girir.
Turşu və qələvilərdə həll olur.
2Al + 2NaOH + 2H2O → 2NaAlO2 + 3H2
Bir çox metalları, oksidlərindən reduksiya edir. Bu proses ALÜMINOTERMIYA adlanır .
Cr2O3 + 2Al → Al2O3 + 2Cr
Al2O3 və Al (OH)3 həmçinin amfoterdir. Yəni həm turşu, həm də əsaslarla reaksiyaya girir.
Al2O3 + 2NaOH → 2NaAlO2 + H2O
Al (OH)3 + NaOH → NaAlO2 + 2H2O
Bütün duzları hidrolizə uğrayır.
Mühüm duzları: AlCl3, Al2(SO4)3.18H2O, K Al(SO4)2.12H2O
Gilin əsas tərkibi : Al2O3. 2SiO2.2H2O
Semenentin əsas tərbkibi : CaO, SiO2, Al2O3, Fe2O3
Al – aviasiya, avtomobil sənayesində, məişətdə geniş istifadə edilir.