GIRIŞ. MATERIYA. KIMYA, YARANMASI, INKIŞAF TARIXI, KIMYANIN  ƏSAS  ANLAYIŞLARI VƏ QANUNLARI.ADAU-nun KİMYA KAFEDRASI

KIMYA-1   FƏNNINDƏN  MÜHAZIRƏ MATERIALLARI. ADAU-nun KİMYA KAFEDRASI

Məruzəçi:

Prof. MƏMMƏDOV VAQİF NƏCƏF o.

MÖVZU 1.

GIRIŞ. MATERIYA. KIMYA, YARANMASI, INKIŞAF TARIXI, KIMYANIN  ƏSAS  ANLAYIŞLARI VƏ QANUNLARI.

PLAN

1.   Materiya. Maddə və sahə haqqında anlayış.
2.   Kimya nədir, yaranması və inkişafı.  Kimya Azərbaycanda.

3.    Atom─ molekul   təlimi

     4.   Kimyanın əsas anlayışları.

      5.   Kimyanın əsas qanunları:

             a)  Maddə kütləsinin itməməsi qanunu

             b)  Tərkibin sabitliyi qanunu

             c)  Həndəsi nisbətlər qanunu

             d)  Ekvivalentlər qanunu

             f)  Həcmi nisbətlər qanunu

             e)  Avoqadro qanunu

ƏDƏBİYYAT

     1. Ş. Musayev və b. Ümumi kimya. I hissə. “Maarif” nəşr, Bakı. 1999.

     2. Ə. Əliyev və b. Ümumi və qeyri-üzvi kimya. “Maarif” nəşr, Bakı. 1997.

     3. Z. Qarayev. Qeyri-üzvi kimya. “Maarif”, nəşr, Bakı. 1993.

     4. Kimya vəsaiti. Bakı. 1993.

     5. R. Mustafayev, L. Quliyeva. Qeyri-üzvi birləşmələrin kimyəvi xassələri.

         Bakı.  2015. 

     6. V.  Abbаsоv  və  b.,  Kimyа. Bакı,  2015.

     7. V. Abbasov və b., Ümumi kimyanın əsasları. bakı, 2010.

     8. I. U. Lətifov   və b.    «Kimya».     Bakı,   1993.

   Bizi əhatə edən maddi aləm materiya adlanır.  Materiya, duyğularımız vasitəsilə qavradığımız obyektiv reallıqdır. Materiyanın varlıq forması, maddə və sahədir. Mövcud olan hər bir şey hərəkətdə olan materiyanın müxtəlif formalarıdır, hansı ki, daim hərəkətdə , dəyişilmədə və inkişafdadır.

MADDƏ  –  xüsusi kütləsi olan hissəcik (məs. elementar hissəciklər, atom, molekul, qaz, maye, bərk maddələr  və  s.),

SAHƏ  –  (məs. qravitasiya, elektromaqnit, nüvə daxili qüvvələr və s.) isə kütləsi olsa da ,əsasən    enerji   ilə  xarakterizə olunan materiyadır.

 Maddə –  materiyanın ayrı-ayrı növü olub, sabit fiziki xassələrə malikdir.

Maddələr təmiz və qarışıq halda olurlar.

Təmiz maddə eynicinsli, qarışıqlar isə eyni və müxtəlifcinsli olurlar.

         KIMYA NƏDIR ?

Kimya öncə təbiətşünaslıq elmlərindən biridir. Kimya maddələrin tərkibini, xassələrini, quruluşunu və çevrilmələrini öyrənir.

Kimyanın yaranması və inkişaf tarixi çox qədim olub, ərəb ölkələri;

Misir, Çin, Hindistan, Yunanıstanla bağlıdır.

Kimya sözünün əmələ gəlməsi haqqında  müxtəlif fikirlərirəli sürülür.

         Eramızdan 100 il əvvəl yunan tarixçisi Plutarxın fikrincə  kimya – “kemia” sözündən əmələ gəlmişdir, bu da qədim Misirin adıdır.

         Belə də güman edilir ki, kimya yunanca , tökmə metal mənasını verən “kima” sözündən yaranmışdır.

Ərəblər 641-ci ildə Misiri,711-ci ildə isə İspaniyanı işğal etmişdikdən sonra kimya haqqında biliklər Avropaya  yayılmağa başladı.

VIII-XII əsrlərdə  ərəblər  kimya sözünün  qabağına  “əl” önşəkilçi əlavə etməklə onu  ƏLKIMYA  adlandırdılar.

Azərbaycanda kimyanın inkişaf tarixi qədimdir.

Azərbaycanın ilk  kimyaçı alimi Almaniyada təhsil almış Mövsümbəy Xanlarov. Ali məktəbdə  tədris ilə bağlı alimimiz isə ADU-nin kafedra  müdiri, professor  Sadıx  Hüseynov olmuşdur. O, qeyri-üzvi  kimyanın tədrisi ilə əlaqədar bir çox kitabların müəllifi olmuşdur. Bununla əlaqədar kimyanın tədrisi ilə bağlı prof. Məmməd Mövsümzadənin, prof. Həbibulla Şaxtaxtinskinin adlarını göstərmək olar.

Azərbaycanda kimyanın elmi əsasını qoyanlardan Yusif Məmmədəliyevin, Əli Quliyevin, Ələddin Quliyevin, İbrahim Şıxıyevin, Murtuza Nağıyevin, Toğrul Şaxtaxtinskinin, Sahib Əliyevin və başqalarının adlarını fəxrlə çəkmək olar.

ATOM─ MOLEKUL TƏLİMİ

Atom molekul təlimi müasir təbiətşünaslığın əsasını təşkil edir. Atom haqqında irəli sürülən ilk təsəvvürlərə bizim eramızdan 1000 il əvvəl Misir, Hindistan və başqa şərq filosoflarının fəlsəfi fikirlərində rast gəlinir. Eramızdan əvvəl VI, V əsrlərdə yaşamış yunan filosofları: Levkipp, Demokrit və Epikür tərəfindən bu fikirlər qəbul edilmiş və inkişaf etdirilmişdir.

Yunan filosofları ilk dəfə olaraq dünyanın ilahi qüvvə tərəfindən yaradılması ideyasını qəbul etmiş və onun maddi vəhdət təşkil etməsi ideyasını irəli sürmüşlər.

Bunların içərisində Levkipp  və Demokritin atomstik təlimi xüsusi yer tutur.

         Təlimə görə materiya gözlə görünməyən və daima hərəkətdə olan kiçik hissəciklərdən ─ atomlardan təşkil olunmuşdur. (Yunanca “Atmos” bölünməz deməkdir). Atomlar müəyyən nisbətdə birləşərək maddi aləmi əmələ gətirir.

Lakin yunan filosoflarından

Platon və xüsusilə Aristotel atomistik təlimi qəbul etmirdilər.

         1647-ci ildə fransız filosofu Qassendi yunan filosoflarının atomstik təsəvvürlərini qəbul etmiş və bu təlimi inkişaf etdirərək daha iri hissəciklərin ─molekulların  varlığı  ideyasını irəli sürmüşdür. O, göstərirdi ki, atomlar bir-birilə birləşərək molekulları əmələ gətirir və bütün maddələr belə molekullardan təşkil olunmuşdur.

         Atom ─molekul təlimini daha da inkişaf etdirən, bu təliminbanisi olan və bu təlimi müntəzəm elmi sistemə salan M. V. Lomonosov olmuşdur.

         M. V. Lomonosov 1741-ci ildə yazdığı   “Riyazi kimyanın elementləri”  əsərində maddələrin quruluşu haqqında korpuskulyar nəzəriyyə irəli sürmüşdür.

          Lomonosov öz mülahizələrinə əsaslanaraq maddələrin kiçik hissəciklərdən əmələ gəlməsi ideyasını qəbul etmişdir.

          Lomonosova görə hissəciklər iki növə ayrılır:  

1. “korpuskullar” (molekullar)     
2.  “elementlər” (atomlar).

         Lomonosovun atom ─molekul təliminin  müddəaları:

         1) bütün maddələr molekullardan ibarətdir; molekullar daha kiçik hissəciklərdən ─ atomlardan təşkil olunmuşdur.

         2) Atom və molekullar daim hərəkətdədir; onlar müəyyən kütlə və ölçüləri ilə bir-birindən fərqlənirlər.

         3) Bəsit maddələrin molekulları eyni, mürəkkəb maddələrin molekulları müxtəlif atomlardan təşkil olunmuşdur.

         Atom ─molekul  haqqındakı təlim,  atom və molekul məfhumlarının tərifi 1860-cı ildə Almaniyanın Karlsruye şəhərində kimyaçılarının beynəlxalq qrultayında qəbul edilmişdir.

         Atom haqqında təlimin inkişafında ingilis alimi Con Daltonun xidmətləri olmuşdur. Daltonun xidmətləri aşağıdakılardır:

         1) Atom çəkisi (kütləsi) anlayışını kimya elminə ilk dəfə o daxil etmişdir.

         2) O vaxt məlum olan elementlərin atom çəkilərini təyin etmişdir.

         3) Lomonosovdan 67 il sonra 1808-ci ildə yeni atom molekul təlimini irəli sürmüşdür.

         4) Atom haqqında təsəvvürlərə əsaslanaraq həndəsi nisbətlər qanununu kəşf etmişdir.

         5) İlk dəfə maddələrin tərkibini kimyəvi formullarla ifadə etməyi təklif etmişdir.

DALTONUN ƏN BÖYÜK SƏHVI :

bəsit maddələrin molekul əmələ gətirməsini qəbul etmirdi.

         Atom ─maddənin kimyəvi yolla bölünməyən ən kiçik hissəciyi olub, müəyyən kütlə, ölçü və xassələrlə xarakterizə olunur.

Kimyəvi elementin bütün xassələrini özündə saxlayan ən kiçik

 hissəciyinə atom deyilir.

         Atomun kimyəvi xassələri onun quruluşu ilə müəyyən edildiyindən

ATOMUN MÜASIR TƏRIFI   belədir:

         Atom –   müsbət yüklü nüvədən və mənfi yüklü elektronlardan ibarət olan elektroneytral hissəcikdir.

         Molekul –  atomun əksinə olaraq bölünəndir. Maddənin bütün kimyəvi xassələrini    özündə saxlayan ən kiçik hissəcikdir.

KİMYƏVİ  ANLAYIŞLAR  VƏ  KİMYANIN  ƏSAS  QANUNLARI

         Kimyanın əsas anlayışları aşağıdakılardır:

         Kimyəvi element, bəsit və mürəkkəb maddə, allotropiya, atom, molekul, nisbi atom və nisbi molekul kütlələri, mol, molyar kütlə, molyar həcm, kimyəvi işarə və formul, kimyəvi tənlik, valentlik, oksidləşmə dərəcəsi, ekvivalent, ekvivalent kütlə.

         Kimyəvi element.

          Nüvəsinin müsbət yükü, eyni olan atom növüdür.

          Nüvənin  yükünün qiyməti elementin dövri sistemdəki sıra nömrəsinə uyğun gəldiyindən,  kimyəvi elementə belə tərif də vermək olar:

         Kimyəvi element sıra nömrəsi eyni olan atom növüdür.

          Məsələn, sıra nömrəsi 11 olan natrium kimyəvi elementi dedikdə, nüvəsində 11 müsbət yük (proton) və nüvə ətrafında 11 elektronu olan atom növü başa düşülür.

         Elementlər şərti olaraq metallara və qeyri-metallara bölünür. Bu bölgünü ilk dəfə İsveç alimi Bertselius 1814-cü ildə irəli sürmüşdür.

         Mühitdən asılı olaraq bəzi elementlər amfoter (ikili) xassələr göstərdiyindən onlara amfoter elementlər deyilir.

         Hələlik bizə məlum olan 118  elementdən 89 rast gəlir, qalanları süni yolla alınır.

          Elementlər yer qabığında müxtəlif miqdarla yayılmışlar.

          Ən geniş yayılmış qeyri-metallar- oksigen (49,1 %), silisium (27 %), metallardan isə alüminium (7,59 %) və dəmirdir (4,28 %).  

  Canlı  orqanizmin  əsas  tərkibi  H, C, N, va 0 elementlərindən təşkil olunub. Bu elementlərə  orqanogen   (orqanizmi təşkil edən )   elementler deyilir.

  Kosmosda ən çox yayılmış elementlər isə H və He-dur.

Maddələr bəsit   və   mürəkkəb olmaqla iki yerə bölünür.

Bəsit maddə molekulları – eyni, mürəkkəb maddə molekulları isə – müxtəlif element atomlarından əmələ gəlir.

Mürəkkəb maddələrə, həmçinin kimyəvi birləşmələr də deyilir.

Bəsit maddəni kimyəvi element əmələ gətirir.

Bu iki məvhumları qarışdırmaq olmaz. Belə ki,_,

 -Element – atom və molekulu   xarakterizə edir.

– Bəsit maddə isə konkret olaraq maddəni xarakterizə edir.

– Bəsit maddə elementin təbiətdə sərbəst halda yaşayan formasıdır.

Bəsit maddə  –  

    sıxlığı, həllolma qabiliyyəti, ərimə və qaynama temperaturları və   s. ,

    kimyəvi  element isə nüvəsinin müsbət yüklü, sıra nömrəsi, oksidləşmə dərəcəsi, izotop tərkibi və s. ilə səciyyələnir.

Eyni bir element bir neçə bəsit maddə əmələ gətirə bilər.

Bu hadisə allotropiya alınan maddələr isə allotropik

səkildəyişmə (modifikasiya) adlanır. Məs. oksigen və ozon.

          Allotropiya 2 səbəbdən baş verə bilər:

                    1.Molekulda atomların sayının müxtəlifliyindən     ( məs. O₂   və   O₃)

           2.Maddələrin kristall quruluşunun müxtəlifliyindən ( məs. almaz, qrafit, karbin və polikumulen).

Atomların mütləq kütlələri olduqca kiçikdir. Məs. Hidrogenin mütləq kütləsi 1,674^. 10^{– 27} kq-dır.  Kimyəvi  hesablamalarda bunlardan istifadə etmək əlverişli deyil.

Buna görə elementin   nisbi  atom kütləsi   kəmiyyətindən istifadə edilir.

 Nisbi atom kütləsi ( A_r) elementin atom kütləsinin ¹² C izotopunun kütləsinin 1/12 hissəsinə nisbətidir.

 ^I2C izotopunun kütləsinin 1/12 hissəsi atom kütlə vahidi (a.k.v. ) adlanır. Nəzərə alsaq ki, ¹² C izotopunun bir atomunun kütləsi  20 ∙10^{– 24}   q-dır, onda onun 1/12 hissəsinin kütləsi olacaq : 1,66 10^{– 27} kq.     Məhz bu miqdar  A.K.V. adlanır.

Elementin nisbi atom kütləsi dedikdə, onun bir atomunun ^l2C izotopunun kütləsinin 1/12-dən, yəni 1,66 ^.10 ^-27 kq-dan neçə dəfə ağır olduğunu göstərir.

Məs. A_r ( Cu) = 64   Bu,  o   deməkdir   ki,  misin  bir   atomunun     kütləsi

1,66^. 10 ^-27    kq – dan    64    dəfə  ağırdır.

Molekulun qramlarla ifadə olunan kütləsi də çox kiçik kəmiyyətdir. Məs. bir su molekulunun kütləsi 28,348 ∙ 10 ^–24kq-dır.

 Bu səbəbdən hesablamalarda nisbi molekul kütləsindən istifadə edilir.

Nisbi molekul kütləsi (Mr ) maddənin molekul kütləsinin ¹²C izotopunun kütləsinin    l/12    hissəsinə   nisbətidir.

Maddənin nisbi molekul kütləsi dedikdə, maddənin bir molekulunun kütləsinin ¹²C izotopunun kütləsinin 1/12-dən (1,66 ∙ 10′²⁷) neçə   dəfə  ağır olduğunu göstərir. Məs. M_r ( H₂SO₄ ) = 98       Bu, o deməkdir  ki,  sulfat turşusunun bir molekulunun   kütləsi  1,66 ^.10^-27   kq – dan  98  dəfə ağırdır.

MOL ( v – nü ) – maddənin miqdar vahididir.

Bu miqdar   0,012  kq   (12q)   ¹²C izotopundakı atomların sayı qədər hissəcikləri (molekul, atom, ion, elektron və s.) olan maddə miqdarıdır. Məlum olmuşdur ki, bu miqdar 6,02 ∙ 10²³ – ə bərabərdir.

Müəyyən edilmişdir ki, bütün maddələrin  l  molunda  məhz  bu sayda hissəciklər vardır. Bu  ədəd  Avoqadro ədədi  adlanır.

Deməli, mol dedikdə, 6,02∙10²³ sayda hissəcikləri olan maddə miqdarı nəzərdə tutulur.  Mol bütün hissəciklərə şamil edilir.

 Məs.

1 mol  H    atomu          =       6,02 ∙  10²³      sayda    atom

1 mol  CI^–  ionu              =        6,02 ∙ 10²³      sayda     ion

1 mol  O₂  molekulu        =        6,02  ∙ 10²³       sayda    molekul

MOLYAR     KÜTLƏ ( M ).

Maddənin bir molunun kütləsidir.

Qramlarala ifadə edilir. Qiymətcə elementin nisbi atom kütləsinə, yaxud maddənin nisbi molekul kütləsinə bərabərdir.

Molyar kütlə ilə maddənin mol miqdarı arasında aşağıdakı asılılıq vardır:

          m                          

M =   —-

                       V

m –   maddənin  kütləsi, q   və   ya   kq , v – maddə   miqdarı,  mol.  Deməli, molyar kütlə   q/mol, yaxud   kq/mol   ilə ifadə  olunur.

              KİMYƏVİ  İŞARƏLƏR.

          Elementlərin adlarının  göstəricisidir. Elementlərin latınca adlarından  istifadə edilir ; ilk, yaxud ilk iki hərfdən istifadə edilir.

Kimyəvi  işarə  göstərir :

                  1.  Elementin   adını

                  2.  onun   bir   atomunu

                 3.  nisbi   atom   kütləsini

                  4.  bir    molunu

                 5.  molyar   kütləsini

         KİMYƏVİ     FORMULLAR.

          Maddələrin  tərkibinin  göstəricisidir. Maddənin miqdarı və vəsfi tərkibinin kimyəvi  isarələrlə  göstərilməsidir.   Buna   empirik  formul   da   deyilir.

           Kimyəvi formul göstərir :

              1.Maddənin adını

              2.onun bir molekulunu

              3.nisbi molekul kütləsini

               4.bir molunu

               5.molyar kütləsini

             6.hansı elementlərdən təşkil olunduğunu  

            7.tərkibində olan element atomlarının  sayını

            KİMYƏVİ    TƏNLİKLƏR  –  Kimyəvi reaksiyaların

 kimyəvi işarə və kimyəvi formullarla göstərilməsidir.

KİMYANIN   ƏSAS QANUNLARI:

1. Maddə kütləsinin saxlanması qanunu
2. Tərkibin sabitliyi qanunu
3. Həndəsi nisbətlər qanunu
4. Ekvivalentlər qanunu
5. Həcmi  nisbətlər qanunu
6. Avoqadro qanunu

Bu qanunlar stexiometrik qanunlar adlanır.

STEXIOMETRIYA – kimyanın bir bölməsi olub, reaksiyaya daxil olan maddələr arasındakı    kütlə və həcm nisbətlərini öyrənir.

1.     MADDƏ   KÜTLƏSİNİN  SAXLANMASI  QANUNU

1748-ci ildə M. Lomonosov tərəfindən kəşf edilmişdir.

           1756-ci ildən tətbiq edilir.   

           Qanunun   tərifi :

Reaksiyaya daxil olan maddələrin kütləsi, reaksiya nəticəsində alınan
maddələrin kütləsinə barabərdir.

Bir faktı xatırlatmaq maraqlıdir :

        Hələ,  1673-cü  ildə  böyük  ing.  alimi   R.  Boyl   belə bir təcrübə  aparmışdır.

        O, müxtəlif  metalları açıq qabda qızdırarkən müşahidə etmişdir ki, metalın sonrakı kütləsi, qızdırmadan əvvəlki  kütləsindən ağır gəlir. Alim havanın rolunu nəzərə
almadığından düzgün nəticə çıxarmamışdır. O, hesab edir ki, metalın kütləsinin
artmasına səbəb hansısa bir «od materiyası»dır ki, qızdırma zamanı metalla
birləşərək kütləsini artırır.

Bu hadisədən 75 il sonra həmin təcrübəni Lomonosov,  Boyldan fərqli olaraq qapalı qabda aparır . Qabın ağzını açan zaman alim müşahidə edir ki, hava güclü axınla qabın içərisinə daxil olur. O, bu nəticəyə gəlir ki, metalın kütləsinin artmasına səbəb havanın müəyyən hissəsinin metalla birləşməsidir. Bununla maddə kütləsinin saxlanmasi qanunu kəşf edilir.

Bir qədər sonra Lavuaze həmin hava hissəsinin məhz

oksigen olduğunu bəyan edir.

2.    TƏRKİBİN SABİTLİYİ QANUNU.

1799-1801-ci illərdə fr.alimi Prust tərəfindən kəşf edilmişdir :

Istənilən saf maddə alınma üsulundan asılı olmayaraq sabit vəsfi və miqdari tərkibə malikdir.

Məs. su müxtəlif üsullarla alınır :

1. Elementlərdən
2. Turşuların   parçalanmasından
3. Əsasların    parçalanmasından

4.    Neytrallaşma    reaksiyalarından

5.     Bütün   üzvi  maddələrin   yanmasından   və s.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq suyun keyfiyyət və kəmiyyət tərkibi sabit olaraq qalır : 2 hissə hidrogen və 1 hissə oksigen.

    3. HƏNDƏSİ   NİSBƏTLƏR QANUNU.

           1803-cü ildə ing. alimi C. Dalton tərəfindən kəşf edilib :

           Əgər iki element bir-birilə bir neçə birləşmə əmələ gətirərsə, elementlərdən birinin eyni kütləsilə birləşmiş digər elementin kütlələri arsındakı nisbət kiçik tam ədədlərin nisbəti, kimidir.

          Məs. azot oksidləri misalında bunu nəzərdən keçirək.

      Azotun  14 qramına düşən oksigenin kütlə nisbətləri olacaqdır :  8 : 16 : 24 : 32 : 40. Hər tərəfi 8-ə bölsək alarıq :        1:2:3:4:5.

• EKVİVALENTLƏR QANUNU.

          1803-cü ildə alman alimi Rixter tərəfindən kəşf edilmişdir.

           Alim turşu və əsaslar arasmda apardığı çoxsaylı təcrübələr nəticəsində müəyyən etdi ki, kimyəvi proseslərdə maddələrin ancaq müəyyən kütlə nisbətləri iştirak edir. Beləliklə ektivalentlər qanunu kəşf edilir:

          Maddələr bir-birilə ektivalentlərinə mütənasib kütlə nisbətlərində qarşılıqlı təsirdə olurlar.

          Qanunun riyazi ifadəsi belədir :

m₁               E₁

1. Bərk maddələr üçün:                                                 =    —–

m₂            E₂

V₁           V_E1

2.  Qaz maddələr üçün :         —   =   —

V₂         V_{E 2}

m               E

3.  Bərk və qaz maddələr üçün:                                         =     ——-

V               V_E

Kimyəvi elementin və ya maddənin ekvivalenti, onun elə miqdarna deyilir ki, bu miqdar hidrogenin 1 molu ilə birləşsin, yaxud birləşmələrdə əvəz etsin.

Ekvivalent vahidi  – mol,  ekvivalent kütlə vahidi isə  q/mol – dur.

HBr   ;          H₂0 ;              NH₃

1:1              1:1/2               1:1/3

Deməli, bu birləşmələrdə Br, O və N – un ekvivalenti müvafiq olaraq
       1,   1/2   və 1/3 – dür.

Ekvivalent kütlə (m_E) elementin bir ekvivalentinin kütləsidir.

Onda    yazarıq :

              m_E(Br)    =     1^. 79,9 q/mol     =    79,9 q

                           m_E ( O )       =    ¹/₂  ∙  16 q/mol     =      8q

                    m_E ( N )      =     1/3 • 14 q/mol    =    4, 67 q

Ekvivalent   həcm  maddənin  bir ekvivalentinin həcmidir.

• e ( H₂)    =   11,2 1    ( hidrogenin ekvivalenti  1-dir)

• e ( O₂ )    =     5,61     ( oksigenin ekvivalenti 8 – dir)

Hər hansı elementin nəzəri ekvivalenti   Kekule  düsturu   ilə  tapılır :

             A
E =    ——

                                          Val.

A – atom kütləsi, Val. –   elementin valenti.

27                                                    24

E(A1)      =   ——-  =    9 ;             E(Mg)   =     ———-     =     12   və s.

3                                                      2

5. HƏCM NİSBƏTLƏRİ QANUNU

 –1808-ci ildə fr. alimi Gey-Lüssak tərəfindən kəşf edilib :

Sabit temperatur və təzyiqdə reaksiyaya girən qazların və qaz halında alınan maddələrin həcmlərinin bir-birinə nisbəti sadə tam ədədlərin nisbəti kimidir :

H₂      +      Cl₂  →   2HC1    ;                       3H₂      +     N       →   2 NH₃

1:1:2                            3:1:2

              6. AVOQADRO  QANUNU.

            1811-ci ildə  ital. alimi Avoqadro tərəfindən  kəşf  edilib :

Eyni   şəraitdə   müxtəlif qazların  bərabər həcmlərində

bərabər sayda molekullar var.

             Qanun 1860-ci ilədək dünya alimləri tərəfindən qəbul olunmamışdır. Buna səbəb məşhur isveç alimi Bertseliusun elektrokimyəvi nəzəriyyəsinin hakim mövqedə olmasi idi. Avoqadro qanunu bu nəzəriyyəyə zidd çıxırdı. Qanuna ilk tərəfdar çıxan alim 1814-cü ildə Amper olmuşdur.

Avoqadro qanunundan 2 nəticə çıxır:

1. Eyni şəraitdə müxtəlif qazların bərabər sayda molekulları bərabər həcm tutur.
2. Normal şaraitdə hər hansı bir qazın 1 molu eyni həcm tutur.

Müəyyən edilmişdir ki, normal şəraitdə bütün qazların 1 molunun tutduğu həcm eyni olub, 22,4 l-ə bərabərdir. Bu həcm qazın molyar həcmi adlanır.

Qanunun riyazi ifadəsi belədir :

m₁            M₁

m₂               M₂                                                      

      m₁,  m₂   –   həcmləri eyni olan müxtəlif qazların kütlələri,  M₁,  M₂  -qazların mol-yar   kütlələri.

m₁                                                              M₁

—  =   D  ( nisbi sıxlıq)   isə, onda     D   = —–     olar.         M₁=M₂∙D

m₂                                                              M₂

Deməli bir qazın digər qaza görə nisbi sıxlığı məlum olarsa, onda həmin qazın molekul kütləsini tapmaq olar. Adətən qaz halında olan maddələrin molekul kütlələri hidrogenə və ya havaya görə tapılır.

M     =     2D_H2      ;        M      =        29 ∙ D _hava

           Bu  düsturlar Avoqadro    qanununun    nəticələrinə  əsaslanır.
            Şərait qeyri-normal olarsa qazın molekul kütləsi Klapeyron-Mendeleyev
tənliyilə tapılır :

                                                         m

                   PV   =                 RT

                                                                M         

    Burada:

  P- təzyiq, V- həcm,   m, M  – qazın müvafiq olaraq  kütləsi  və  molyar  həcmi,

  R-universal qaz sabiti ( 8,31 C/mol),   T-mütləq temperatur  ( 273 K )