Eğitim problemi hem didaktiğin hem de pedagojik psikolojinin temel araştırma konularından biridir. Bu iki bilim alanı eğitimi farklı yönlerden ele alır:
Pedagoji, eğitimin biçimini, içeriğini ve dersin örgütlenme yöntemlerini; özel öğretim metodolojisi ise belirli derslerin nasıl uygulanacağını inceler.
Pedagojik psikoloji ise eğitim sürecinin örgütlenmesinde rol oynayan psikolojik mekanizmaları, yasallıkları, bilişsel süreçleri ve motivasyon unsurlarını araştırır.
M. A. Hemzeyev’e göre eğitim, öğrencilerin bir bilgi sistemini benimsemesine ve bu bilgileri uygulayabilmek için gerekli beceri ve alışkanlıkları edinmesine yönelik amaçlı bir idrak sürecidir.
Eğitime Psikolojik Yaklaşımlar
Psikolojik ve pedagojik kaynakların analizi, eğitime ilişkin aşağıdaki yaklaşımların ayrılmasını mümkün kılar:
1. Sosyal-psikolojik bir süreç olarak eğitim
Bu aşamada bilgi alışverişi gerçekleşir, sosyal roller şekillenir ve öğrencilerde sosyal konumlar oluşur.
2. İletişim süreci olarak eğitim
Eğitim sürecinde öğretmen ve öğrenci arasında özne–özne ilişkisi kurulur; karşılıklı etkileşim ve iş birliği ortaya çıkar.
3. Yaratıcı bir süreç olarak eğitim
Öğretmen ve öğrencinin ortak faaliyeti sonucunda yaratıcı düşünme ve yenilikçi davranışlar gelişir.
Rus araştırmacı V. G. Kazanski’ye göre eğitimin psikolojik mahiyetini anlamak için onu öncelikle karşılıklı etkileşim ve iletişim süreci olarak analiz etmek gerekir.
Eğitimin Temel Fonksiyonları
- Eğitici (öğretici) fonksiyon: Bilgi, beceri ve alışkanlıkların kazandırılması.
- Terbiye edici fonksiyon: Değerlerin, tutumların ve sosyal davranış normlarının şekillenmesi.
- Geliştirici fonksiyon: Düşünme, hafıza, dikkat ve algı gibi bilişsel süreçlerin geliştirilmesi.
Eğitime Dair Kuramsal Yaklaşımlar
Assosiyatif Öğrenme Kuramı (F. Bacon, J. Locke, J. Komenski)
Bu kurama göre:
- Eğitimin temelinde duyusal idrak (duyuma dayalı öğrenme) bulunur.
- Görsel imgeler, deneyimin genişlemesine ve genelleştirilmesine katkı sağlar.
- İllüstratif–açıklayıcı öğretim bu prensibe dayanır.
Davranışçılık ve Gestalt Psikolojisi
Gestalt Psikologları (M. Wertheimer, W. Köhler, K. Koffka):
Eğitimi, çocuğun kendi yaşantısını yeniden düzenlediği bir süreç olarak görürler.
Davranışçılık ve J. Bruner:
Öğrenci yalnızca bilgi almaz; onu yeniden yapılandırır, neden–sonuç ilişkilerini keşfetmeye çalışır.
Eğitimin İlkeleri
Pedagojik psikolojide eğitimin ilkeleri şu şekilde sınıflandırılır:
- Amaçlılık
- Hayatla ilişkilendirme
- Bilinçlilik ve aktif katılım
- Görsellik
- Bilginin pekiştirilmesi
- Yaşa uygunluk
- Bireysel yaklaşım
- İyimserlik
- Saygı ve beklenti (talepkârlık)
- Beklentilerin tutarlılığı
- Sistemlilik ve ardışıklık
- Dersler arası ilişki
- Demokrasi ve hümanizm
- Kolektifin (grubun) terbiye edici etkisinden yararlanma
Eğitimde Başarı Üç Faktöre Bağlıdır
- Ne öğretiliyor? – Ders materyalinin içeriği ve zorluk derecesi.
- Kim ve nasıl öğretiyor? – Öğretmenin kişisel özellikleri ve metodik yetkinliği.
- Kime öğretiliyor? – Öğrencinin bireysel-psikolojik özellikleri, motivasyonu, bilişsel kapasitesi.
Eğitimin Sınıflandırılması
Eğitim çeşitli ölçütlere göre sınıflandırılır:
1. Ders alanına göre:
Dil, matematik, tarih vb.
2. Psikolojik amaca göre:
- Tasavvurların (imge ve betimlemelerin) oluşumu
- Kavramların benimsenmesi
- Fikirlerin, becerilerin ve zihinsel işlemlerin geliştirilmesi
3. Geri bildirime göre:
- Programlanmış eğitim
- Gecikmeli (ertelenmiş) eğitim
- Bilişsel eğitim
- Önleyici (proaktif) eğitim
4. Öğrenciye yöneliş biçimine göre:
- Frontal (tüm sınıf)
- Grup eğitimi
- Bireysel eğitim
Öğretmen, dersin amacına uygun olarak bu biçimlerin en uygun kombinasyonunu seçmelidir.
Öğrenmede Başarı ve Başarısızlığı Belirleyen Faktörler
1. Öğrenme Yeteneği Problemi
Bu kavram N. A. Mençinskaya tarafından ortaya atılmıştır.
Öğrenme yeteneği, bilgi ve becerilerin edinilme hızı ve kalitesinde kendini gösteren bireysel bir göstergedir.
Dikkat edilmesi gereken noktalar:
- Yüksek zekâ her zaman yüksek öğrenme yeteneği anlamına gelmez.
- Öğrenme yeteneği uzun süre görece sabit kalır.
Türleri:
- Genel yetenek: Tüm dersleri kavrama kapasitesi.
- Özel yetenek: Belirli alanlara yönelik (müzik, spor, sanat vb.).
2. Öğrenmede Geri Kalan Öğrenci Tipleri
Araştırmalar üç temel tip belirlemiştir:
I. Tip
- Yetenek düşük
- Eğitime tutum olumlu
- Öğrenci pozisyonu korunmuş
II. Tip
- Yetenek yüksek
- Eğitime tutum olumsuz
- Öğrenci pozisyonu kısmen veya tamamen kaybedilmiş
III. Tip
- Yetenek düşük
- Eğitime tutum olumsuz
- Öğrenci pozisyonu zayıf veya kaybedilmiş
Bu öğrenciler için uygun öğretim biçimlerinin seçilmesi özel önem taşır.
Öğrenme Başarısını Belirleyen İç Faktörler
1. Dikkat
Uşinski’nin ifadesiyle:
“Dikkat, bilincin tek kapısıdır — bilince giren her şey bu kapıdan geçer.”
Dikkatin doğru yönetimi eğitim için temel bir koşuldur.
2. Hazırbulunuşluk (Ustanovka)
Hazırbulunuşluk, bireyin bilgiyi algılama, seçme ve işleme sürecinde ortaya çıkan içsel psikolojik hazırlık durumudur.
Temel ilke:
Öğrenci bir öğrenme amacı belirlemedikçe, bilginin kalıcı olarak depolanması mümkün değildir.
Öğrenme Başarısını Belirleyen Dış Faktörler
- Materyalin içeriği: Açık, yeterli ve yaşa uygun olmalıdır.
- Sunum biçimi: Nesnel, imgesel, sözlü veya simgesel olabilir.
- Zorluk derecesi: Öğrencinin bilişsel kapasitesine uygun olmalıdır.
- Anlaşılabilirlik: Öğrenci materyali kavrayabilmelidir.
- Hacim: Optimal olmalı, aşırı yük oluşturmamalıdır.
- Duygusal etki: İlgi uyandıran ve duygulara hitap eden materyal daha iyi öğrenilir
**3. Öğretim Sürecinde Tekrar ve Alıştırmalara Verilen Psikolojik Gereklilikler
(Derlenmiş ve Düzenlenmiş Metin)**
Öğretim sürecinde öğrenciler, programın gereklerine uygun olarak gerekli bilgi, beceri ve alışkanlıkları kazanırlar. Başka bir ifadeyle, öğrenme materyalinin benimsenmesi gerçekleşir. Bu benimsenmenin verimli olmasında tekrar ve alıştırmalar özel bir role sahiptir.
Bir konuyu yalnızca bir kez okumakla tam olarak öğrenmek mümkün değildir; tekrar zorunludur. Ancak amaçsız ve mekanik tekrar istenilen sonucu vermir. Tekrarın öğrenmeyi təmin edən etkili bir araca çevrilmesi için belirli psikolojik koşullara uyulmalıdır. Buradaki əsas prinsip şudur:
Öğrenmenin kalitesi, tekrarın sayısına değil, doğru şekilde organize edilmesine bağlıdır.
Planlı ve düşünülmüş biçimde gerçekleştirilen tekrar, alıştırmaya dönüşür. Alıştırma — bilinçli, amaçlı ve düzenli tekrardır ve bilgi, beceri, alışkanlıkların oluşmasına hizmet edir. Bu nedenle öğretim sürecinde alıştırmaların doğru planlanması öğrenmenin verimliliği üçün temel şartlardandır.
Alıştırmaların Psikolojik Niteliği
Her tekrar alıştırma sayılmaz. Yalnızca bilinçli ve amaç odaklı tekrar bir alıştırma adını alır. Alıştırma, öğrencinin aktif düşünme etkinliğini örgütler və onun zihinsel işlemleri kavramasına olanak sağlar.
Öğretim Alıştırmalarına Verilen Temel Psikolojik Gereklilikler
Aşağıdaki psikolojik gereklilikler alıştırmaların etkililiğini təmin edən başlıca koşullardır:
1. Alıştırmanın amacı öğrenciye açık olmalıdır
Bir alıştırmanın verimliliği, öncelikle öğrencinin önüne konulan zihinsel hedefin açıklığı ilə müəyyən olunur.
- Amaç bilinmədiyində alıştırma mekanik hâle gelir.
- Öğrenci ne yaptığını və neden yaptığını bildiğinde alıştırmanın mahiyyətini dərk edir, faaliyet daha bilinçli olur.
Bu durumda bilgi, beceri və alışkanlıkların kazanılması daha hızlı və etkili gerçekleşir.
2. Öğrenci alıştırmanın sonucunu bilmelidir (geri bildirim)
Psikolojik araştırmalara göre bir alışkanlığın oluşmasının temel koşullarından biri, öğrencinin kendi faaliyeti hakkında bilgi alması, sonucunu görməsi və yaptığı hataları fark etməsidir.
Eğer:
- Öğrenci yaptığı işin sonucunu bilmiyorsa,
- Hatanın nerede olduğunu anlamıyorsa,
alıştırma öz önemini kaybeder və doğru beceri–alışkanlıkların oluşmasını təmin etmez.
Bu nedenle öğretim sürecində düzenli və zamanında verilen geri bildirim əsas psikolojik gerekliliklərdən biridir.
3. Alıştırmalar öğrencinin düşünme etkinliğini yönlendirmelidir
Alıştırmalar yalnız tekrarı değil, öğrencinin düşünme işlemlerini, yani zihinsel yöntemleri kazanmasını sağlamalıdır. Bu amaçla:
- görevler düşünme sürecini harekete geçirmeli,
- yeni bilgiler arasında bağlantı kurmayı teşvik etmeli,
- öğrencinin bağımsız çalışmasına imkan yaratmalıdır.
Bu şekilde düzenlenen alıştırmalar, öğrencinin yalnız bilgiyi deyil, düşünme yöntemlerini də benimsemesine yardımcı olur.