Çocuk psikolojisinin bağımsız bir bilim alanı hâline gelmesi uzun ve çok aşamalı bir gelişim sürecinden geçmiştir. Dünya kültürünün ve felsefi düşüncenin önde gelen temsilcileri tarih boyunca çocuğun ruhsal gelişiminin niteliğine, eğitim ve terbiye özelliklerine özel önem vermiş ve bu konuyu toplum yaşamının en temel meselelerinden biri olarak değerlendirmiştir. Çocuğun doğumu ve biyolojik olarak büyümesiyle birlikte onun zihinsel, bilişsel ve ahlaki gelişimi de çok eski dönemlerden beri insanları düşündüren konular arasında yer almıştır.
Eski Şumer, Çin, Mısır, Hindistan ve Yunan kaynaklarında, ayrıca pek çok halkın folklorunda çocukların yaşamı, öğrenme süreçleri, davranış özellikleri ve karakter gelişimi hakkında değerli görüşlere rastlanır. Yeni dönemle birlikte, özellikle XVII. yüzyıldan sonra pedagojik düşüncenin gelişmesiyle çocuk psikolojisine yönelik bilimsel ilgi daha da artmıştır.
Klasik Dönem ve İlk Bilimsel Yaklaşımlar
Y.A. Komenski (1592–1670)
Avrupa’nın önde gelen pedagoglarından biri olan Komenski, “Ana Kucağı Okulu” adlı eserinde çocuğun yaş dönemlerini, gelişim özelliklerini ve idrakın yaşla ilişkisini ilk kez sistemli ve bilimsel biçimde açıklamıştır. Bu eser çocuk psikolojisine dair yazılmış ilk bilimsel kaynaklardan biri kabul edilir.
XVIII. Yüzyıl Rus Pedagogları
V.N. Tatişev, N.İ. Novikov ve A.N. Radişev gibi düşünürler çocuğun psikolojisinin yetişkinlerden temel olarak farklı olduğunu vurgulamışlardır. Radişev, çocuğun ruhsal faaliyetlerini sinir sistemi ve beynin işleyişiyle açıklamaya çalışmıştır.
K.D. Uşinski (1824–1871)
Uşinski, çocuk psikolojisinin bilimsel temellerinin oluşturulmasında önemli katkılar sunmuştur. Çalışmalarında:
- hafıza, dikkat, düşünce ve dil gelişiminin mekanizmalarını,
- ana dilinin ruhsal gelişimdeki önemini,
- dil ile düşüncenin ayrılmazlığını
bilimsel çerçevede ele almıştır. Ayrıca alışkanlıkları “edinilmiş refleksler” olarak tanımlamış ve terbiyede bunların önemini vurgulamıştır.
Çocuk Psikolojisinin Bilimsel Teori Olarak Şekillenmesi
V. Preyer (1841–1897)
Çocuk psikolojisinin bilimsel temeli, Preyer’in “Çocuğun Ruhu” (1881) adlı eseriyle atılmıştır. Uzun süreli gözlemlerine dayanarak:
- çocuğun ruhunun boş bir levha olmadığını,
- kendi gelişim yasalarına sahip olduğunu
ileri sürmüştür. Bu yaklaşım, dönemin asosiasyoncu psikolojisinin sınırlılıklarını da ortaya koymuştur.
V.M. Bexterev (1857–1927)
Bexterev, oğlu üzerinde yaptığı gözlemlerle duygusal tepkilerin sınıflandırmasını oluşturmuş ve çocuğun psişik özelliklerinin fizyolojik temellerini araştırmıştır.
C. Hall (1846–1924)
Amerika’da çocuk psikolojisinin kurucusu kabul edilen Hall, 1904 yılında “Ergenlik” eserini yazmıştır. Biogenetik kuramın temsilcilerinden olan Hall, çocuğun gelişiminin insanlık tarihinin aşamalarını yeniden yaşadığını savunmuştur.
Avrupa Psikolojisinde Yeni Yaklaşımlar
K. Bühler (1879–1963)
Bühler, çocuklarda algı, hayal gücü, düşünce ve dil gelişimini inceleyerek psikolojik gelişimin üç aşamada gerçekleştiğini öne sürmüştür:
- İçgüdü
- Davranış eğitimi
- Zekâ
E. Claparède (1873–1940)
Claparède, çocuk davranışlarında ilgi ve ihtiyaçların belirleyici olduğunu vurgulamış, “sinkretik düşünce” kavramını bilime kazandırmıştır. Ünlü sözü:
“Çocuğu eğitmek için önce onu tanımak gerekir.”
Sosyolojik Yaklaşımın Etkisi
XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başlarında psikolojide sosyal etkenlere yönelik ilgi artmıştır. Bu akımın temsilcileri olan E. Durkheim, G. Tarde, C. Blondel ve J. Piaget, çocuğun gelişiminin sosyal çevre ile ayrılmaz bir bütün oluşturduğunu savunmuşlardır.
E. Durkheim (1858–1917)
Durkheim’e göre:
- Çocuğun psikik yapısı, diğer insanların duygu ve davranışlarını benimseme yoluyla şekillenir.
- Sosyal etkiler, psikolojik yapıların oluşmasında belirleyici rol oynar.
P. Janet (1859–1947)
Janet, çocuğun psikolojik gelişimini aşağıdaki aşamalarla açıklamıştır:
- Hareket
- Algı
- Sosyal davranış
- Zihinsel davranış
W. Stern (1871–1938)
Stern, ünlü konvergens (yakınsama) kuramını ortaya koymuş ve çocuğun psikolojik gelişiminin kalıtım ile çevrenin etkileşimi sonucunda şekillendiğini savunmuştur.
Psikanalitik Yaklaşım: Z. Freud (1856–1939)
Freud, psikolojik gelişimin temelinde bilinçdışı süreçlerin bulunduğunu ileri sürmüştür. Ona göre:
- erken çocukluk deneyimleri kişiliğin oluşumunda belirleyicidir,
- bastırılmış duygusal çatışmalar ileride nevrozlara neden olabilir,
- anne ile kurulan ilk bağ, babayla rekabet duygusunu (Oidipus kompleksi) doğurur.
Freud’un görüşleri, çocuk psikolojisinde psiko-dinamik yaklaşımın temelini atmıştır.
ÇOCUK PSİKOLOJİSİ – DERLEME ve SİSTEMLİ ÖZET
1. Z. Freud ve A. Freud
Z. Freud
- Çocuk ruhsallığını esas olarak biyolojik–içgüdüsel etkenlerle açıklar.
- Anne memesinden kesilme – çocuğun yaşamındaki ikinci büyük travmadır.
- Psikik gelişimin temel çizgisini, cinsel enerjinin (libido) aşamalar hâlinde gelişimi təşkil eder.
A. Freud (Neo-Freudizm)
- Çocuğun yaşamını çeşitli gelişim çizgileri şeklinde sınıflandırır.
- Özəl vurğu: infantil bağımlılıktan yetişkin cinsel yaşama geçiş.
- Savunma mekanizmalarını çocuk davranışı ile ilişkilendirir.
2. Batı ve Rus psikologları arasında metodolojik farklar
- XX. yüzyılın 1930’larında ideolojik nedenlerle yaklaşımlar keskin biçimde ayrılmıştı.
- Batı psikolojisi – biyolojik etkenleri temel alırdı.
- Sovyet psikolojisi – sosyal, kültürel ve faaliyet yönelimli açıklamaları ön plana çıxarırdı.
3. L.S. Vygotsky (Kültürel–Tarihsel Gelişim Kuramı)
- Çocuk doğduğu andan itibaren biyolojik varlıktan sosyal varlığa keçiş edir.
- Gelişimin əsas amili: diğer insanlarla iletişim və ortak faaliyet.
- “Gelişimin sosyal durumu” anlayışını bilime kazandırmıştır.
- Öğrenme, çocuğun üst düzey psikik işlevlerini şekillendiren sistemli bir iletişim prosesidir.
- Öğrenme, gelişimi ileri aparır (“gelişimin önünde giden öğrenme”).
Vygotsky – Luria – Leontyev
Üçlü birlikte psikikanın kültürel–tarihsel gelişim teorisini yaratmışlardır.
4. S.L. Rubinstein
- Psikik gelişimin qanunu: Öğrenme ve eğitim çocuğun gelişimini belirler.
- Bilinç ve davranış, faaliyet içinde gelişir.
- “Aparıcı faaliyet” kavramını irəli sürür – her yaş döneminde gelişimi təmin edən əsas faaliyet növü.
5. J. Piaget – Bilişsel Gelişim Kuramı
- Çocuk aktif, özerk, dış dünya ilə qarşılıqlı təsirdə inkişaf edən bir varlıktır.
- Düşüncenin gelişim aşamaları:
- Sensomotor (0–2 yaş)
- İşlem öncesi (2–7 yaş)
- Somut işlemler (7–11 yaş)
- Soyut işlemler (11–15 yaş)
- Öğrenme, gelişimi tam olaraq değiştirmez; yalnızca yavaşlatabilir veya hızlandırabilir.
- Çocuklarda egosantrik düşünce kavramını geliştirmiştir.
Ahlaki gelişim aşamaları:
- Otoriter ahlak (yetişkinlerin yasakları ve otoritesi)
- Kooperatif ahlak (yaşıtlarla karşılıklı ilişki)
6. A. Wallon – Diyalektik Gelişim Konsepsiyonu
Gelişim 7 aşamadan keçir:
- Doğum öncesi dönem
- Motor–impulsif dönem (0–6 ay)
- Duygusal dönem (1–3 yaş)
- Sensomotor dönem (1–3 yaş – motor + bilişsel sentez)
- Personalizm dönemi (3–5 yaş, “Ben” krizi)
- Farklılaşma dönemi (6–11 yaş)
- Ergenlik ve gençlik (duygusal çelişkiler, öz-farkındalık)
Bu aşamalar dialektik bir ardıcıllık təşkil edir.
7. J. Bruner
- Çocuk, uygun yöntem kullanıldığı sürece, her yaşta hər hansı bir bilgi sistemini öğrenə bilər.
- Gelişim, kültürel çevrenin səviyyəsi ilə müəyyən edilir.
- Beynin olgunlaşması yalnız biyolojik deyil, öğrenme ve çevresel etkenlərlə də stimullaşır.
8. Rusya’da çocuk psikolojisi (XX. yüzyıl)
A.N. Meçinskaya, A.V. Zaparojets, V.V. Davidov, D.B. Elkonin və digər tədqiqatçılar çocuk faaliyeti mərhələlərini, oyun, öğrenme ve bilişsel süreçleri eksperimental olaraq incelemişlər.
9. Azerbaycan’da çocuk psikolojisinin oluşumu
İlk araştırmacılar:
- A.O. Makovelski – “Pedaloji” (1929), “Küçük çocukların eğitimi” ve diğer əsərlər.
- Ə.K. Zəküyev – dikkat, hafıza ve düşünme araştırmaları.
Görkemli alimlər:
- M.C. Mehdiyev – irade və karakter eğitimi.
- Ş.S. Agayev – kültürel davranışlar, çocuk psikolojisi məsələləri.
- Ə.S. Bayramov – ahlaki duygular, sorumluluk eğitimi.
- Ə.Ə. Əlizadə – kolektivcilik, hayal gücü, dikkat gelişimi.
- M.Ə. Hemzayev, Ə.Ə. Qədirov, Z.M. Mehdizade, E.M. Quliyev – yaş psikolojisi, bilişsel süreçler, okul çağı psikolojisi.
10. Modern çocuk psikolojisinin durumu
- Biyolojik, sosyal ve bilişsel etkenləri birləşdirən integrafik yanaşma.
- Nöropsikoloji, gelişim nörolojisi, beyin görüntüleme metodları.
- Çocuk gelişiminin çox yönlü incelenmesi: bilişsel, emosional, sosyal, dilsel və davranışsal sahələr.
- Öğrenme teknolojileri ve dijital ortamın çocuğa etkisinin geniş şəkildə araşdırılması.