Çocuk Psikolojisinin Konusu ve Ontogenezde Psikolojik Gelişimin Özellikleri
Günümüzde psikoloji bilimi, sahip olduğu zengin ampirik ve teorik bilgi birikimi ilə birçok bilim dalını geridə bırakarak XXI. yüzyılın öncü bilimi kimi qəbul edilmektedir. Halihazırda psikoloji yaklaşık 100’e yakın alt alana bölünmüş durumdadır ve bu alanların büyük bir kısmı artıq bağımsız bilim dalı kimi formalaşmışdır.
Psikolojinin əsas araşdırma istiqamətlərindən biri yaş (gelişim) psikolojisidir. Gelişim psikolojisi, insanın tüm ontogenez sürecindeki psikolojik gelişimin yasallıklarını, dinamikasını, yaş özelliklərini və psixik proseslərin formalaşmasını inceler. Gelişim psikolojisi kendi içinde aşağıdaki alt bölümlere ayrılır:
- Çocuk psikolojisi
- Ergen psikolojisi
- Gençlik psikolojisi
- Yetişkinlik dönemi psikolojisi
- Yaşlılık psikolojisi
Bu bölümler arasında en önemli alanlardan biri olan çocuk psikolojisi, çocuğun psikolojik gelişiminin olgularını, yasallıklarını, aşamalarını ve kendine özgü özelliklerini inceler. Çocuk psikolojisinin temel araştırma konusu çocuklardır.
Çocuğun Psikolojisinin Özellikleri
Çocuğun organizması fiziki, fizyolojik ve morfolojik özelliklerine göre yetişkinlerden farklı olduğu gibi, psikolojisi de kendine has özellikler taşır. Çocuğun aşağıdaki davranış və psixolojik özellikleri onun gelişiminin əsas göstergələrini oluşturur:
- yüksek hareketlilik ve çeviklik
- yeni bilgiye artan ilgi
- bağımsızlık eğilimi
- gözlemcilik
- dilin hızlı gelişmesi
- duygusal yaşamda yoğun değişkenlik
- yetişkinlerle kurulan karşılıklı etkileşimdə artış
Çocuğun əsas özelliği, onun “küçük bir yetişkin” olmaması, aksine kendine özgü biyolojik ve psikolojik gelişim yasalarına sahip bir çocuk olmasıdır. Fiziksel və psixolojik imkanlarının sınırlı olmasına rağmen, gelişim hızı açısından yetişkinleri oldukça geride bırakır. Çocuk, biyolojik bir varlık düzeyinden sosyal bir varlık — yani kişilik düzeyine doğru sürətlə inkişaf edir.
Gelişimin Faktörleri: Kalıtım ve Çevre
Bireyin gelişiminin kalıtım, çevre, eğitim və terbiyeyle nə dərəcədə əlaqəli olduğu psikoloji elmində uzun illər tartışılmışdır. Güncel yaklaşıma göre, çocuğun psikolojik gelişimi həm:
- yaşam deneyimlerinden
- hem de organizmanın biyolojik olgunlaşmasından
etkilenir.
Örneğin:
- İnsan doğduğunda potansiyel konuşma yeteneği ile dünyaya gelir. Ancak bu potansiyelin gerçekleşebilmesi üçün sosyal çevre və ünsiyyət gereklidir.
- Avrupa ülkelerinde çocuklar ortalama 1 yaş civarında konuşmaya başlarken, bazı uzak kültürlerde bu süreç 2 yaşa kadar uzayabilmektedir. Bu durum sosyal-mədəni çevrenin gelişime etkisini göstərir.
Eğitim gelişimi hızlandırabilir, fakat gelişim mərhələlərinin sərhədlərini köklü şəkildə dəyişdirə bilməz. Örneğin, şimdiye kadar hiçbir çocuk 1 yaşından önce akıcı şekilde konuşabilməmişdir.
Ontogenez ve Psikolojik Gelişimin İçeriği
Ontogenez, çocuğun doğumundan itibaren psikolojik yapılarının gelişme sürecidir. Modern psikolojik yaklaşımlar ontogenezin temel içeriğini aşağıdakı faktörlərlə açıqlayır:
- Nesneyle etkileşime dayalı faaliyet
- Ünsiyyət, özellikle yetişkinlerle kurulan karşılıklı iletişim
- Sosyal ve sembolik-işaret sistemlerinin öğrenilmesi
Yaşamın ilk dönemlerinde çocuk, sosyal iletişim vasıtalarını öğrenir və bu faktörlər onun bilincinin və şəxsiyyətinin formalaşmasında həlledici rol oynar.
Araştırmalar göstərir ki:
- Çocuklar 3–4 yaşlarında kendi milli kültürlerinin temel kalıplarını duygusal düzeyde benimsemiş olurlar.
- Kültürlər arasında çocuğun ihtiyaçlarının içeriği və sosyal yönelimləri ciddi şəkildə fərqlənə bilər.
Çocuğun kişilik gelişimine təsir edən başlıca faktörlər:
- milli ve dini değerler
- aile yapısı ve aile dəyərləri
- sosyal çevre
- coğrafi ve iklim şartları
- terbiye və iletişim modelleri
Sosyal Koşulların Psikolojik Gelişime Etkisi
Dünyanın birçok ülkesində sosyal, ekonomik və kültürel seviyenin düşük olması çocuk–yetişkin iletişimini sınırlandırır. Aşağıdaki faktörlər çocuğun psikolojik gelişimi üzərində mənfi təsir göstərir:
- Annenin uzun süreli çalışması
- Babanın ailede yer almaması
- Kreş və uşaq bağçalarının olmaması
- Yoksulluk
- Sosyal izolasyon
Bu tür faktörlər çocuğun gelişim hızını yavaşlatır və onun yaşıtlarından geri qalmasına yol açabilir.
Çocuk Psikolojisinin Konusu ve Ontogenezde Psikolojik Gelişimin Özellikleri
Günümüzdə psikoloji bilimi zengin teorik ve pratik bilgi temeliyle XXI yüzyılın öncü bilim dallarından biri halına gəlmişdir. Bugün psikoloji yaklaşık yüz kadar alt sahəni kapsamakta ve bu sahələrin büyük bölümü müstəqil araştırma alanları kimi fəaliyyət göstərmektedir. Bu sahələr içinde yaş (gelişim) psikolojisi xüsusi öneme sahiptir və insanın tüm ontogenez dövrü boyunca psikolojik gelişim yasalarını araşdırır.
Yaş psikolojisinin əsas bölmələri şunlardır:
- Çocuk psikolojisi
- Ergen psikolojisi
- Gençlik psikolojisi
- Yetişkinlik dönemi psikolojisi
- Yaşlılık psikolojisi
Bu bölümler arasında en önemli alanlardan biri olan çocuk psikolojisi, çocuğun psikolojik gelişiminin olgularını, aşamalarını ve yasalarını incelir. Onun temel araştırma nesnesi çocuklardır.
Çocuğun Psikolojisinin Özellikleri
Çocuğun fiziksel və biyolojik özellikleri gibi psikolojik yapısı da yetişkinlerden belirgin şekilde farklıdır. Çocuğun psikolojik gelişimini xarakterize eden başlıca özellikler şunlardır:
- Yüksek hareketlilik ve aktivlik
- Yeni bilgiye karşı güçlü merak
- Bağımsızlık eğilimi
- Gözlemcilik yeteneği
- Dilin hızlı gelişmesi
- Duygusal değişkenlik və dengesizlik
- Yetişkinlerle karşılıklı iletişime dayalı gelişim
Çocuk “küçük bir yetişkin” değil; kendine özgü psikolojik və biyolojik gelişim yasalarına sahip ayrı bir varlıktır. Biyolojik bir varlık düzeyinden sosyal varlık — kişilik düzeyinə çox hızlı şəkildə yüksəlir.
Gelişimin Etkenleri: Kalıtım ve Çevre
Psikoloji bilimi gelişimin kaynakları hakkında müxtəlif teoriler ortaya koymuş olsa da, modern yaklaşım şu fikri əsas alır:
Çocuğun psikolojik gelişimi hem biyolojik olgunlaşma hem de sosyal çevrenin etkisiyle şekillenir.
Örneğin:
- Çocuk konuşma için biyolojik potansiyelle doğar, fakat dilin gelişmesi için mutlaka sosyal iletişime ihtiyaç vardır.
- Farklı kültürlerde çocukların konuşmaya başlama yaşı değişebilir — bu durum kültürel çevrenin önemini göstərir.
- Eğitim (öğretim) gelişimi hızlandırabilir, fakat doğal gelişim aşamalarını köklü olarak değiştiremez.
Ontogenez və Psikolojik Gelişimin İçeriği
Ontogenez, çocuğun doğumdan itibaren psikolojik yapılarını oluşturma sürecidir. Modern yaklaşımlar bu sürecin əsas məzmununu aşağıdaki faktörlərlə açıqlayır:
- Nesneye (eşya) yönelik etkinlik
- İletişim (özellikle yetişkinlerle)
- Sosyal ve sembolik faaliyetlerin öğrenilmesi
Araştırmalar göstərir ki:
- Çocuklar 3–4 yaşlarında kendi milli kültürlərinə ait bazı sosial stereotipləri emosional səviyyədə benimsemiş olurlar.
- Kültür, çocuğun değerlerini, ihtiyaçlarını ve davranış eğilimlərini şekillendiren temel faktördür.
Sosyal Çevrenin Çocuğun Gelişimine Etkisi
Dünyanın birçok yerinde görülen sosyal–ekonomik sorunlar (çocuk ticareti, çocuk dilenciliği, çocuk suçluluğu vb.) çocukların sosyal gelişimini ciddi şekilde zedələyir. Aile kontrolünden uzak kalan çocuklar çoğu zaman şiddet ve antisosyal davranışların hakim olduğu “sokak grupları” oluştururlar.
Sosyal çevre kişiliğin oluşmasında belirleyici etkendir. Sağlam olmayan bir çevrede sağlam şahsiyet gelişimi mümkün değildir.
Çocuğun sosyal niteliklərə sahib olması yalnız yetişkin etkisiyle değil, aynı zamanda çocuğun kendi aktivitesi ilə meydana gəlir. Çocuk doğduğu andan etibarən irəliyə doğru hərəkət edir; davranış reaksiyonları karmaşıklaşır, dil, duygular, bağımsızlık ve sosyal ilişki yetenekləri gelişir.
Ailede Çocuk Psikolojisinin Rolu
Aile, çocuğun psikolojik gelişimi üçün temel sosyal çevredir. Bir bebeğin doğumu aile içi ilişkileri değiştirir, sevgiyi, yakınlığı və sorumluluğu artırır. Bu da çocuğun sağlıklı psikolojik gelişimi üçün uygun zəmini yaradır.
N. Tusi’ye göre anne çocuğuna fedakârca bağlıdır və ailenin psikolojik uyumunun korunması çocuğun sağlam büyümesi için əsas faktordur.
Çocuğun psikolojisi sürekli değiştiği için onun eğitim və terbiyəsində çocuk psikolojisinin esaslarını bilmek zorunludur. Hareket, duygu, iletişim, manipülatif etkinlikler hər gün inkişaf edir və bu dəyişikliklərin arxasında hem içsel hem dışsal zıtlıklar yer alır.
L.S. Vygotski və Gelişim Bölgeleri
Çocuğun psikolojik gelişimini anlamada Vygotski’nin iki əsas kavramı böyük önəmə sahibdir:
- Mevcut gelişim bölgesi – Çocuğun kendi başına yapabildiği faaliyetler.
- Yakın gelişim bölgesi – Yetişkinin yardımıyla yapabildiği, zamanla bağımsız şekilde gerçekleştirebileceği fəaliyyətlər.
Vygotski’ye göre:
Öğretim, gelişimin belirleyici gücüdür ve çocuğun gelişimini önden yönlendirməlidir.
Çocuk Psikolojisinin Diğer Bilimlerle İlişkisi
Çocuk psikolojisi çox sayıda bilimin elde ettiği bilgi və teorilere dayanır:
1. Felsefe
- Psikolojinin metodolojik temelini oluşturur.
- İnsan, bilinç ve toplum ilişkilerinin mahiyyətini açıklar.
2. Genel psikoloji
- Psikolojik süreçlerin genel yasalarını belirler.
- Çocuk psikolojisinin teorik temelini təmin edir.
3. Gelişim (yaş) psikolojisi
- Çocuğun yaşa bağlı psikolojik değişimini, geçiş dönemlərini və duyarlı (senzitiv) dönemləri incelir.
4. Pedagoji
- Eğitim və terbiye sürecinde psikolojik ilkelərin uygulanmasını təmin eder.
- Komensky və Uşinski gibi klasik pedagoglara görə psixolojisiz pedagogika mümkün deyil.
5. Çocuk anatomisi və fizyolojisi
- Beynin və sinir sisteminin gelişimi psikolojik gelişimin biyolojik temelini oluşturur.
- Sinir sistemi tipi və fizyolojik özelliklər çocuğun davranışına ve psikolojik yapısına doğrudan təsir eder.
Belinski’ye göre:
Fizyoloji temele dayanmayan bir psikoloji bilimi sağlam değildir.