🧠 İdrak, Motivasyon ve Fəaliyyət (Eylem)

1. İdrak ve İn’ikas (Yansıma)

İdrak (Biliş/Kavrama), objektif varlığı yansıtır ve psişik in’ikasın tarihsel gelişiminin bir sonucudur. Fərdin bireysel gelişiminde (ontogenezde), dış dünyayı yansıtması sayesinde tecrübe kazanmasını ve bilgi edinmesini sağlar.

2. Motivasyon

Motivasyon; insan eylemini ve davranışını hayati öneme sahip koşullara veya nesnelere yönlendiren ve teşvik eden psikolojik oluşum ve süreçlerin bütünüdür. Bu yönelim sayesinde insanda ilgili nesne ve olaylara karşı tutkulu, seçici bir tutum oluşur. Psişik in’ikas daha amaç odaklı hale gelir ve insanın idrak faaliyeti daha çevikleşir.

İnsanı idrak faaliyetine yönelten ve istikamet veren faktörler, onun idrakının motivini oluşturur. Motive edici faktörler, ortaya çıkış özelliklerine ve görevlerine göre üç gruba ayrılır:

3. Psixika ve Kompüter (Bilgisayar)

Psişik faaliyetin varlığı, psişik süreçlerin oluşumu ve psikikanın şekillenmesi meseleleri “insan ve bilgisayar” sorununa yol açar. İnsanı ve onun zihinsel yeteneklerini ikame edecek bir bilgisayar yaratmak imkansızdır. Neden?

• Bu problemle ilgili kesin ve tek bir yaklaşım mevcuttur: Psikesiz insan beyni ve organizması var olamayacağı gibi, kendine özgü “Psikesi” ve onu ikame eden yapısı olmayan bir bilgisayar (robot) da asla insan gibi faaliyet gösteremez.
• Bilgisayarlar ve robotlar genellikle basit hafıza ve karmaşık hesaplama fonksiyonlarına uygun programlanmış görevleri yerine getirirler.
• İnsan gibi faaliyet göstermeleri için, bilgisayarların/robotların Psikikaya ve onun çalışma yapısına sahip olması gerekir.
• Böyle bir “insan bilgisayarı” yaratılabilmesi için, psişik süreçlerin oluşum biçimleri ve psikikanın şekillenme özellikleri en azından kısmen yansıtılmalıdır. Bu bilgisayar/robot, biyolojik ve aynı zamanda psişik (ruhi) varoluş özüne sahip olmalıdır.
• Bu bilgisayarı/robotu oluşturan çalışma mekanizmaları, en azından bir sinir hücresinin (nöronun) işini tamamen becermelidir. Ayrıca, psikolojik, biyolojik ve sosyal problemleri genelleştirip sonuç çıkarma yeteneğine sahip olmalıdır.
• Modern dünyamızda sadece yukarıda saydıklarımızı dikkate alarak bir bilgisayar/robot yapmak bile imkansızdır. Genetik açıdan bu problemi çözmek ise genel olarak mümkün değildir. Ancak, psikikanın varoluş yapılarını, organizmadaki faaliyet özelliklerini ve genel işleyişini formal olarak dikkate alarak daha geniş faaliyetli, daha “akıllı” bilgisayarlar ve robotlar geliştirmek mümkün olabilir.

4. Fəaliyyət (Eylem/Aktivite)

Fəaliyyətin Dərk Olunmuş Məqsədlərlə Tənzimi

Fəaliyyət sözü “fəal” kelimesinden türemiştir. Her canlı varlığın aktivitesi, nihayetinde ihtiyaçlarından doğar ve bu ihtiyaçların karşılanmasına doğru yönelir. Bu açıdan insan da bir istisna teşkil etmez.

• Derk edilmiş veya edilmemiş, kişisel veya toplumsal, maddi veya manevi, doğal veya kültürel ihtiyaçlar, insanın toplumsal ilişkiler sisteminde ve toplumsal üretimde bir organizma, birey ve kişilik olarak şekillenmesini, yaşamasını ve gelişmesini sağlayan çeşitli aktivite biçimlerini doğurur.
• Hayvanların davranışı, daima şu veya bu ihtiyacın karşılanmasına yöneliktir. Örneğin, beslenme ihtiyacı (açlık) hayvanda arama, koruma, yeme gibi beslenme aktivitesini doğurur. Ancak bu durumda davranışın yapısı temel olarak aynı kalır.
• İnsanın davranışı ise farklı şekilde düzenlenmiştir. Artık kaşıkla yemek yiyen bir bebeğin hareketini tamamen doğal ihtiyaçlarla açıklamak mümkün değildir. Kaşık, tek başına besin ihtiyacını gidermek için gerekli değildir; ancak eğitim etkisi altında, bu tür nesneler çocuğun ihtiyacını karşılama için zorunlu bir koşul haline gelir. Davranışın biçimini, ihtiyaçlar değil, onun karşılanmasının toplum tarafından kabul görmüş yolları belirler.

Eğer hayvanların davranışı çevre tarafından belirleniyorsa, insanın aktivitesi en küçük yaşlardan itibaren tüm insanlığın tecrübesi ve toplumun talepleri ile düzenlenir. Davranışın bu tipine psikolojide Fəaliyyət (Eylem) terimi kullanılır.

• Tanım: Fəaliyyət, insanın dərk olunmuş (bilinçli) məqsədlərlə tənzimlənən daxili (psixik) və xarici (fiziki) fəallığıdır (aktivitesidir).
• İnsan, çevreye ve doğaya etki eden, onu değiştiren aktif bir varlıktır; bunu yaparken kendisi de değişir. İnsan ile doğa arasındaki bu aktif karşılıklı etkileşim sürecine fəaliyyət denir. Bu süreçte insan bir sübje olarak hareket eder, objeye amaç odaklı bir şekilde etki ederek kendi ihtiyaçlarını karşılar.

5. Fəaliyyət ve Şüur (Bilinç)

Fəaliyyət ve şüur, karşılıklı diyalektik bir birlik oluşturur:

• Fəaliyyətin Şüura Etkisi: Fəaliyyət sürecinde insan, çevresindeki nesne ve olaylarla tanışır, onlara karşı belirli bir tutum sistemi oluşturur. Sübjenin bilgi çerçevesi genişler, psikikası gelişir ve şüurluluk (bilinçlilik) düzeyi güçlenir.
• Şüurun Fəaliyyətə Etkisi: Şuurun gelişimi ise, faaliyetin amaca uygunluk seviyesini ve onun kesinlik derecesini artırır.

6. Fəaliyyətin Ayırt Edici Özellikleri

İnsana özgü bu aktivite tipinin ayırt edici üç temel özelliği vardır:

1. Məqsəd Tərəfindən İdarə Olunma: Faaliyetin içeriği, onu doğuran ihtiyaçlarla belirlenir. İhtiyaç, motiv rolünü oynayarak faaliyete itici güç verir. Ancak faaliyetin içeriği ve biçimi toplumsal koşullar ve tecrübe ile belirlenir.
   • Örnek: İnsanın beslenme ihtiyacı, onu çalışmaya teşvik eden bir motiv olabilir. Ancak o, tezgahı açlığını gidermek için değil, kendisine verilen parçayı hazırlama məqsədi ile yönetir. Faaliyetin içeriği ihtiyaçlarla değil, toplumun talep ettiği ürünü hazırlama amacıyla belirlenir. Faaliyetin ilk ayırt edici özelliği, ihtiyaçlardan doğmasına rağmen, düşünülmüş amaçlarla yönetilmesidir.
2. Obyektiv Özellikleri Yansıtma: Faaliyetin başarılı olması için, Psike, şeylerin özel objektif özelliklerini yansıtmalı ve bu özellikler aracılığıyla (organizmanın ihtiyaçlarıyla değil) belirlenen amaca ulaşma yöntemlerini saptamalıdır.
3. İrade ile Yönetim Yeteneği: Faaliyet, hemen kendiliğinden ödüllendirmeyen (pekiştirmeyen), yani ortaya çıkan ihtiyaçları anında karşılamayan bir aktiviteye teşvik yaratma ve bu aktiviteyi gerçekleştirme yeteneğine sahip olmalıdır. Bu, faaliyetin idrak (biliş) ve irade ile ayrılmaz bir şekilde bağlı olduğunu gösterir.

• Bilinç Düzeyi: Faaliyetin tüm diğer yönleri (motivleri, icra yöntemleri, gerekli bilgilerin edinilmesi) dərk oluna da bilər, olunmaya da bilər. Alışkanlık haline gelmiş her türlü hareket (yürüyüş, konuşma, yazı) bilinçten bağımsız olarak düzenlenir. Faaliyetin bu yönlerinin bilinçte yansıma derecesi, ilgili faaliyetin dərk olunma seviyesini belirler.

7. Tələbatlar (İhtiyaçlar) Fəallığın Kaynağı Kimi

• İhtiyaçların Ortaya Çıkışı: İhtiyaçlar, organizmanın hayatı ve faaliyetleri için gerekli olan bir şeyi eksik hissettiği ilkin biyolojik formuyla ortaya çıkar.
• Tələbat (İhtiyaç) vs. Ehtiyac (Gereksinim): Tələbatlar, insanın dərk olunmuş (bilinçli) gereksinimleri ile birlikte, kişinin bu gereksinimlere olan tutumunu da yansıtır. Bu bağlamda, tələbatlar, insanın somut yaşam koşullarına bağımlılığını ifade eden ve bu koşullarda aktivitesini şartlandıran kendine özgü bir psişik durumdur.
• İnsan Tələbatlarının Gelişimi: Hayvanların ihtiyaçları doğal olarak faaliyetin anlık bir teşvikçisi olarak temsil edilir. İnsan ihtiyaçları ise onun terbiyesi, yani insan kültürü dünyasına katılması sürecinde şekillenir. Biyolojik olan, sadece biyolojik anlam taşımanın ötesine geçer. İnsan, aletlerin yardımıyla nesnelerin şeklini değiştirebilir ve onları kendi tarihsel gelişiminin ürünü olan ihtiyaçlarına uydurabilir. İnsanda ihtiyaçların tatmin süreci, aktif ve amaç odaklı bir şekilde faaliyet biçimlerine ve belirli bir toplumsal gelişime sahip çıkma süreci olarak ortaya çıkar.
• 🧍 İhtiyaçlar, Motivasyon ve Kişilik Teorileri
  1. İhtiyaçların Sınıflandırılması
  İhtiyaçlar (Tələbatlar) kökenlerine ve konularına (predmetinə) göre farklılaştırılır.
  A. Kökenlerine Göre İhtiyaçlar (Mənşəyinə Görə)
  Kategori
  Tanım
  Örnekler
  1. Doğal (Təbii)
  İnsanın kendisinin ve neslinin yaşamının korunması için zorunlu olan koşullara bağımlılığını ifade eder.
  Yeme, içme, karşı cinse, uykuya, sıcaktan/soğuktan korunmaya yönelik ihtiyaçlar.
  2. Kültürel (Mədəni)
  İnsanın aktif faaliyetinin insan kültürünün ürünlerine bağımlılığını ifade eder. Kökleri insanlık tarihinin bütününe dayanır.
  Doğal ihtiyaçları karşılama aracı olarak hizmet eden nesneler (çatal, kaşık) ve diğer insanlarla emek ve kültürel iletişim için gerekli olan nesneler.
  Not: İhtiyaçların karşılanma tarzları, araçları ve en önemlisi ihtiyaçların kendileri zamanla değişir. Farklı toplumsal yapılarda kabul edilmiş kuralların (adetlerin) ve davranış biçimlerinin benimsenmesine bağlı olarak insan farklı ihtiyaçlar kazanır.
  B. Konusuna Göre İhtiyaçlar (Predmetinə Görə)
  Kategori
  Tanım
  Örnekler
  1. Maddi
  İnsanın maddi kültür nesnelerine bağımlılığıdır.
  Gıdaya, giyime, konuta, ev eşyalarına yönelik ihtiyaçlar.
  2. Manevi (Mənəvi)
  Toplumsal şuurun ürünlerine bağımlılık, manevi kültürün benimsenmesiyle ifade edilir.
  Bilgiye, sanata, inanca yönelik ihtiyaçlar.
  Bağlantı: Manevi ihtiyaçlar, maddi ihtiyaçlarla ayrılmaz bir şekilde bağlıdır. Manevi ihtiyaçların karşılanması için maddi şeyler (kitap, gazete) gereklidir ve bunlar da sırayla maddi ihtiyaçların konusunu oluşturur.
  Gelişim: Sabit öneme sahip ihtiyaçların düzenli olarak karşılanması, insanda onunla ilişkili, ancak seviyece daha yüksek olan yeni bir ihtiyacın ortaya çıkmasına yol açar. Entelektüel ihtiyaçlar kişilik için daimi bir aktivite teşviki olarak kalır; karşılandıkça gelişir ve yeni nesnelere bağlanır.
  
  2. Kişilik Faaliyetinin Kaynaklarının İncelenmesi (19.-20. Yüzyıl)
  Kişilik, gerçek dünya ile aktif karşılıklı etkileşim sürecinde faaliyet yardımıyla şekillenir. “İnsan kişiliğinin aktivitesi ne ile bağlantılıdır?” sorusu uzun yıllar boyunca keskin tartışmalara neden olmuştur.
  K. Lewin’in Davranış Formülü ve Teorik Yaklaşımlar
  Görünür psikolog K. Lewin, kişiliğin davranışını sağlayan etkenleri analiz etmek için şu formülü önermiştir:
  
  $$B = F(P, E)$$
  B (Behavior – Davranış): Davranış
  F (Function – Fonksiyon): Fonksiyonel bağımlılık işareti
  P (Person – Kişilik): Kişiliğin iç sübjektif özellikleri
  E (Environment – Çevre): Sosyal çevre (Mühit)
  Teorik Yaklaşım
  Formül
  Açıklama
  Psikodinamik Yaklaşım
  $B = F(P)$
  Kişiliğin davranışını sadece bireyin iç sübjektif psikolojik özellikleriyle açıklar. Sosyal çevrenin rolü göz ardı edilir.
  Sosiodinamik Yaklaşım
  $B = F(E)$
  Kişiliğin davranışını dış çevrenin etkisiyle açıklar, kişiliğin iç özelliklerine önem vermez.
  İnteraksiyonist Yaklaşım
  $B = F(P, E)$
  Kişiliğin davranışını, iç ve dış etkenlerin karşılıklı etkileşimiyle ilişkilendirir. Bu fikir, kişilik aktivitesinin kaynağının onun ihtiyaçlarından oluştuğunu savunur.
  Bilişsel Uyumsuzluk (Kognitif Dissonans) Teorisi (L. Festinger)
  Öz: Bireyin bilincinde aynı nesneye veya olaya dair mantıksal olarak birbiriyle çelişen bilgiler karşılaştığında (dissonans), birey bir tür rahatsızlık (diskomfort) hissi yaşar ve bu histen kurtulmaya çalışır.
  Dissonansın Giderilmesi: Bazen birey, objektif koşullara bağlı olarak hareket etmek zorunda kalır ve bu, bilgileri ile gerçek davranışı arasında bir çelişki yaratır. Bu durumda, kişi rahatsız edici durumu ortadan kaldırmak için, ilgili nesneler veya olaylar hakkındaki bilgisini ve sosyal tutumunu yeniden organize etmeye çalışır.
  Festinger’e Göre Tepkiler: İnsan, davranışını meşrulaştırmaya çalışırken ya:
  Kendi davranışını değiştirir,
  Davranışının bağlı olduğu objeye yönelik tutumunu değiştirir,
  Ya da bu davranışın kendisine ve başkalarına olan önemini azaltır.
  
  3. Psikikanın Faaliyet Bozuklukları
  Psikodinamik yaklaşımla ilişkilendirilen bir özellik, psikikanın faaliyet bozukluklarını kapsar. Psikikanın bazı anormal, bozulmuş faaliyet özelliklerinin temel nedenleri, doğrudan oradaki varoluş formlarının doğru benimsenmemesiyle ilişkili olabilir.
  Disleksiya Örneği: Yazıların okunmasındaki anormallik olan disleksiya, yazıda kelimelerin biçimlerini seslere dayalı genel bir kelime halinde algılayamama durumudur. Bu, Psike içinde bilişsel, mantıksal faaliyetle ilgili varoluş formlarının doğru benimsenmemesiyle ilgilidir.
  Anne ve Varoluş Formları: Anne, oğul için psikolojik, sosyal ve fiziksel bir varoluş formudur. Anne figürü, modern medeniyetin temel varoluş özelliklerini yansıtır ve oğulun Psikesinde derin izler bırakır. Varoluş formları psikeye dahil olduktan sonra işlenir, sübjektifleşir ve bilişsel bir mahiyet kazanır.
  Ailə İçi Etki: Psikesinde sübjektif, objektif, sosyal ve cinsel varoluş formlarının değişmesi veya bozulması, bu formların doğru algılanamamasına yol açabilir ve bu durum, genetik olarak yakın akrabalar arasında bile anormal durumlara neden olabilir. Bu, büyük ölçüde aile içi koşullara ve bunun yarattığı negatif bozuk davranışların süreksiz, sıradan hallere dönüşmesine bağlıdır.
  
  4. Tələbat ve Faaliyetin Motivasyonu
  İnsanı çevreleyen nesne ve olaylar her zaman değil, onun yaşamının çeşitli varyantlarında ihtiyaçların objesi olur ve onu ilgili faaliyete teşvik eder.
  Bir ihtiyacı karşılayan nesne, tek bir cisimden ibaret olmaz; farklı cisim ve olaylar ihtiyacın objesine dönüşerek insanı faaliyete teşvik edebilir.
  Motiv: İhtiyaçların karşılanmasıyla ilişkili olarak, insanı herhangi bir amaca yönelmiş işe veya faaliyete teşvik eden amillere, sebeplere motiv denir.
  Motivlerin Farklılıkları: Motivler, ihtiyaçların türlerine, aldıkları formlara, genişliklerine veya sınırlılıklarına, gerçekleştikleri faaliyetin somut içeriğine göre farklılık gösterirler.
  Motivasyon
  Tanım: Faaliyetin karmaşık türleri genellikle tek bir motive değil, aynı anda etki eden birkaç motive yanıt verir ki, buna motivasyon denir.
  Motivasyon: Kişiliğin yönelimini belirlemekle birlikte, faaliyetin verimliliğini de şartlandıran motivler birliğidir.
  Motivlerin Türleri: İhtiyaçlarda olduğu gibi, motivler de ali (yüksek) ve doğal, maddi ve manevi olabilir. A.N. Leontyev’e göre motiv; imaj, kavram, fikir, ideal şeklinde de ortaya çıkabilir.
  Rollerine Göre Motiv Türleri:
  Durumsal (Situativ) ve Geniş Motivler.
  Faaliyetin sonucuna ve faaliyetin kendisine doğru yönelen motivler.
  Egoistik ve Toplumsal Öneme Sahip Motivler.
  Bilinçli ve Bilinçsiz Motivler
  Psikoloji literatüründe motivler dərk edilən (bilinçli) ve dərk edilməyən (bilinçsiz) olarak iki grupta toplanır.
  Bilinçli Motivler: Bizi şu veya bu işe neyin teşvik ettiğini anlamamızla, idrak etmemizle farklılaşır.
  Bilinçsiz Motivler: Mahiyeti tam olarak açıklıkla idrak olunmayan teşviklerdir. Bu tür motivlere kurulum (ustanovka) ve heves dahil edilir.
  Motivler; türleri, süreklilikleri, emosyonel tonları (modaliteleri), kuvvetleri ve ifade özelliklerine göre birbirlerinden ayrılırlar.